Khi một vai diễn đủ sức “đóng dấu” cả đời nghệ sĩ
Một vai diễn kinh điển là nhân vật phim ảnh đạt đến mức được khán giả nhiều thế hệ ghi nhớ, nhắc lại và đối chiếu, đến nỗi hình ảnh đó gắn chặt với tên tuổi diễn viên, định hình cách công chúng hiểu về họ trong suốt phần còn lại của sự nghiệp, dù số lượng tác phẩm họ tham gia có thể rất ít.
Trong lịch sử phim truyền hình Trung Quốc, không hiếm trường hợp diễn viên nổi tiếng nhờ nhiều vai, nhưng cũng có những người trở thành biểu tượng văn hóa chỉ từ một lần xuất hiện trên màn ảnh nhỏ. Vương Phụng Hà là ví dụ điển hình: bà chỉ tham gia một bộ phim truyền hình trong sự nghiệp, nhưng vai Thiết Phiến công chúa – Bà La Sát đã khiến bà trở thành hình tượng kinh điển, được khán giả nhớ đến suốt nhiều thập kỷ. Vấn đề không phải ở số lượng tác phẩm, mà ở sức nặng của một vai diễn chạm được vào ký ức tập thể.
Vương Phụng Hà: từ nghệ sĩ Kinh kịch đến Bà La Sát bất tử
Sinh năm 1955 tại Cát Lâm, Vương Phụng Hà gắn bó với nghệ thuật từ lúc 4 tuổi khi bắt đầu học Kinh kịch, và nhanh chóng trở thành một trong những diễn viên ưu tú của Viện Kinh kịch tỉnh Cát Lâm. Nền tảng sân khấu nghiêm ngặt ấy giải thích vì sao bà có khả năng kiểm soát hình thể, ánh mắt, tiết tấu lời thoại – những yếu tố giúp tạo nên một vai diễn kinh điển trên màn ảnh nhỏ.
Bước ngoặt đến khi bà được giao vai Thiết Phiến công chúa – Bà La Sát trong bộ phim điện ảnh Kinh kịch Hỏa Diệm Sơn, tác phẩm đoạt giải xuất sắc tại Lễ trao giải Nghệ thuật Hí khúc toàn quốc. Thành công đó đưa tên tuổi bà đến với đạo diễn Dương Khiết, người đã chọn bà sau khi loại gần 40 ứng cử viên cho Tây Du Ký. Câu chuyện tuyển vai này cho thấy: để trở thành “một và chỉ một” trên màn ảnh, phía sau là cả một hành trình rèn nghề âm thầm, chứ không phải sự may mắn ngẫu nhiên.
Vì sao Bà La Sát của Tây Du Ký lại thành hình tượng văn hóa?
Sức mạnh của vai Bà La Sát nằm ở cách Vương Phụng Hà khắc họa một nhân vật đa diện: kiêu hãnh, ngang ngược, ghê gớm, nhưng đồng thời là người mẹ đau xót vì tai họa của con, người vợ khổ sở, oán hận và ghen tuông khi chồng phản bội, rồi cuối cùng chịu nhún mình vì thương chồng. Bà không diễn một “nữ yêu” một chiều, mà biến nhân vật thành con người với đầy đủ mâu thuẫn.
Trước khi quay, Vương Phụng Hà dành nhiều thời gian phân tích nhân vật, nhìn nhận Bà La Sát là người không phải yêu quái nhưng cũng không hẳn là người tốt. Giới chuyên môn nhận xét diễn xuất của bà chân thật, giàu cảm xúc, không bị làm quá. Khi Tây Du Ký được phát sóng hơn 3.000 lần tại Trung Quốc, hình tượng Thiết Phiến công chúa của bà trở thành chuẩn mực so sánh cho mọi phiên bản sau này, biến nhân vật thành một hình tượng văn hóa khó thay thế trong lòng công chúng.
Cái bóng của một vai diễn kinh điển: phúc hay họa cho diễn viên?
Tây Du Ký đã trở thành một trong những phim truyền hình Trung Quốc có sức sống lâu bền nhất, và điều đó kéo theo việc các vai diễn kinh điển trong phim vừa là vinh quang, vừa là chiếc khung định hình diễn viên. Với Vương Phụng Hà, chữ “khung” ấy có phần đặc biệt: bà không có thêm bộ phim truyền hình nào khác, nên trong ký ức công chúng, bà là Bà La Sát – và chỉ là Bà La Sát.
Ở một nghĩa tích cực, điều đó giúp bà trở thành diễn viên nổi tiếng suốt nhiều thập kỷ, dù đời thực ngắn ngủi vì bệnh tật. Nhưng ở nghĩa khác, công chúng ít có cơ hội thấy thêm những mặt khác trong khả năng diễn xuất của bà. Khi một hình tượng văn hóa quá mạnh, nó khiến người ta quên mất con người nghệ sĩ phía sau – những năm tháng luyện tập Kinh kịch, những lần lên sân khấu, và cả hành trình kiên cường chống chọi ung thư cho đến ngày bà qua đời ở tuổi 38.
Bài học từ một di sản: khi một vai đủ để “sống mãi”
Câu chuyện Vương Phụng Hà cho thấy: trong nghệ thuật, chiều sâu quan trọng hơn số lượng. Một vai diễn kinh điển trong phim truyền hình Trung Quốc có thể đem lại cho diễn viên thứ mà nhiều người theo đuổi cả đời – trở thành hình tượng kinh điển, một phần của ký ức tập thể. Nhưng điều đó không đến từ may mắn, mà từ kỷ luật nghề nghiệp và khả năng đọc hiểu nhân vật đến tận cùng.
Lý do một vai diễn có thể định nghĩa cả sự nghiệp nằm ở chỗ nó hội tụ đủ ba yếu tố: tác phẩm có sức lan tỏa, nhân vật nhiều lớp lang, và diễn xuất chạm đến cảm xúc thật của khán giả. Bà La Sát của Vương Phụng Hà đáp ứng cả ba. Khi một diễn viên nổi tiếng được nhắc đến bởi duy nhất một vai, không nhất thiết đó là sự “thiếu thốn” về số lượng, mà có khi là lời khẳng định: họ đã từng, dù chỉ một lần, chạm đến đỉnh cao nơi nghệ thuật gặp gỡ ký ức và cảm xúc của hàng triệu người.
