Chia sẻ thông tin để kiểm soát đúng trọng điểm
Hợp tác hải quan là sự phối hợp giữa các cơ quan hải quan qua biên giới nhằm chia sẻ thông tin, nhận diện rủi ro và xử lý vi phạm, đồng thời duy trì luồng thương mại hợp pháp. Trong cuộc chiến chống buôn lậu, dữ liệu đến đúng đầu mối và đúng lúc có thể hữu ích hơn việc chỉ tăng kiểm tra đại trà. Hội nghị Hải quan Việt Nam–Campuchia tại Phnom Penh từ ngày 27 đến 29/10/2026 đã thống nhất nội dung phối hợp giai đoạn 2027–2028, tiếp tục thực hiện bản ghi nhớ giữa hai Bộ Tài chính. Trọng tâm đáng chú ý là chia sẻ thông tin phục vụ đánh giá rủi ro hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh và phương tiện vận tải quá cảnh. Cách làm này giúp cơ quan chức năng tập trung kiểm soát vào lô hàng hoặc hành trình có dấu hiệu cần xác minh, thay vì tạo thêm trở ngại cho toàn bộ hoạt động qua biên giới.
Phối hợp song phương cũng bao gồm xác minh vận chuyển trái phép, gian lận thương mại và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, cùng các nguy cơ như ma túy, rửa tiền, khủng bố và buôn bán trái phép động, thực vật thuộc phạm vi Công ước CITES. Đây không phải những hồ sơ có thể xử lý hiệu quả nếu mỗi bên chỉ nhìn vào phần việc trong lãnh thổ mình. Duy trì đầu mối liên lạc ở các cấp và trao đổi thường xuyên vì thế là điều kiện thực tế để thông tin phục vụ được điều tra, chứ không dừng ở cam kết trên giấy. Nếu triển khai đều tay, đánh giá rủi ro hàng hóa có thể vừa giúp phát hiện vi phạm vừa giảm kiểm tra không cần thiết với luồng hàng hợp pháp.
Phối hợp tại cửa khẩu phải bảo vệ cả an ninh lẫn lưu thông
Kiểm soát biên giới không nên bị hiểu thành siết chặt bằng mọi giá. Với doanh nghiệp và người dân, hiệu quả còn nằm ở việc hàng hóa hợp pháp không bị mắc kẹt vì vướng mắc có thể xử lý kịp thời. Hải quan Việt Nam và Campuchia thống nhất duy trì giờ làm việc tại cửa khẩu từ 6 giờ đến 18 giờ, kể cả ngày nghỉ và lễ, nhằm hạn chế ách tắc, tồn đọng hàng hóa và phương tiện vận tải. Đây là chi tiết vận hành thiết thực: trao đổi thông tin tốt nhưng không có người tiếp nhận, phản hồi tại cửa khẩu thì lợi ích sẽ khó đến được với hoạt động xuất nhập khẩu.
Hội nghị Tổng cục trưởng Hải quan Việt Nam–Lào tại Viêng Chăn từ ngày 25 đến 27/10/2026 cho thấy mạng lưới hợp tác khu vực tiếp tục được thúc đẩy. Hai bên đánh giá kết quả phối hợp năm 2026, trong đó có trao đổi thông tin phục vụ điều tra chống buôn lậu, hỗ trợ xác minh vi phạm và đào tạo nghiệp vụ. Hai cơ quan thống nhất tăng cường trao đổi thông tin, cập nhật đầu mối liên hệ tại các đơn vị khu vực và cửa khẩu, đồng thời ký biên bản làm cơ sở triển khai hợp tác năm 2027. Việc duy trì kênh liên lạc từ trung ương đến địa phương đáng giá ở chỗ nó rút ngắn khoảng cách giữa thông tin phát hiện được và hành động kiểm soát, đồng thời hỗ trợ thương mại hợp pháp giữa hai nước.
Năng lực trên biển cần đi cùng công nghệ phân tích
Buôn lậu không dừng ở đường bộ hay cửa khẩu đất liền, nên hợp tác kiểm soát trên biển cũng cần được đặt ngang hàng với trao đổi thông tin giữa các nước láng giềng. Ngày 29/10/2026, tại lễ giới thiệu giai đoạn III của dự án tăng cường năng lực thực thi pháp luật trên biển, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn đề xuất UNODC hỗ trợ đào tạo chuyên sâu về kiểm soát, thực thi pháp luật trên biển, ứng dụng công nghệ phân tích thông tin và nhận diện rủi ro, đồng thời phát triển giảng viên nguồn.
Nền tảng đào tạo đã có quy mô đáng kể: qua hai giai đoạn trước, dự án tổ chức 30 khóa với 491 lượt cán bộ hải quan, cảnh sát biển, kiểm ngư và lực lượng liên quan tham gia. Giai đoạn 2026–2029 dự kiến có thêm 18 khóa, tập trung vào ma túy đường biển, buôn lậu hàng hóa và khai thác thủy sản bất hợp pháp. Con số này cho thấy đào tạo không thể chỉ dừng ở kỹ năng kiểm tra; cán bộ còn cần biết đọc thông tin, nhận diện mẫu rủi ro và phối hợp liên ngành. Đầu tư cho năng lực phân tích sẽ giúp các thỏa thuận trao đổi dữ liệu với đối tác tạo ra kết quả thực địa, thay vì chỉ làm dày thêm biên bản hợp tác.
Thước đo cuối cùng là hiệu quả thực thi
Các thỏa thuận với Campuchia và Lào, cùng chương trình phối hợp với UNODC, tạo thành những mắt xích bổ trợ: chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới, xử lý công việc tại cửa khẩu và nâng năng lực kiểm soát trên biển. Nhưng số cuộc họp hay khóa đào tạo tự thân không bảo đảm biên giới an toàn hơn. Giá trị của hợp tác hải quan phải được nhìn qua khả năng chuyển thông tin thành xác minh kịp thời, phát hiện đúng rủi ro và không làm chậm hàng hóa tuân thủ.
Vì vậy, ưu tiên sắp tới nên là duy trì đầu mối liên lạc hoạt động thực chất, chia sẻ thông tin đủ nhanh để phục vụ đánh giá rủi ro hàng hóa, và đưa công nghệ phân tích vào quy trình nghiệp vụ. Nếu các bên làm được điều đó, chống buôn lậu sẽ không chỉ dựa vào thêm chốt kiểm tra mà dựa vào phối hợp chính xác hơn. Một cơ chế kiểm soát biên giới tốt phải đồng thời ngăn hàng cấm và giữ cho thương mại hợp pháp lưu thông; đó mới là thước đo thuyết phục nhất cho những kế hoạch hợp tác đã thống nhất.
