AI giáo dục là công cụ, không phải người quyết định
AI trong giáo dục là việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ hoạt động dạy, học và quản lý, trong đó con người vẫn giữ vai trò định hướng và chịu trách nhiệm về kết quả. Giá trị của công nghệ vì thế không nằm ở mức độ tự động hóa, mà ở khả năng giúp nhà trường thực hiện mục tiêu đào tạo tốt hơn mà không đánh đổi quyền kiểm soát dữ liệu. Tại hội thảo khoa học tổ chức ở Học viện Chính trị Công an nhân dân ngày 29 tháng 10, các nhà quản lý, chuyên gia và nhà khoa học đã bàn về việc gắn ứng dụng AI với chủ quyền dữ liệu và chuyển đổi số trong các học viện, trường Công an nhân dân. Trung tướng, PGS.TS Phan Xuân Tuy nhấn mạnh các cơ sở đào tạo cần đổi mới quản lý, tổ chức đào tạo, phát triển học liệu số và nâng cao năng lực số cho cán bộ, giảng viên, học viên.
AI có thể hỗ trợ cá nhân hóa hoạt động học tập và giúp khai thác, hệ thống hóa tri thức; phân tích dữ liệu cũng mở ra khả năng hỗ trợ quản lý và nghiên cứu khoa học. Nhưng những lợi ích đó không tự đến chỉ vì nhà trường đưa công nghệ vào lớp học. Chất lượng dữ liệu, năng lực người dùng, hạ tầng kỹ thuật và cơ chế kiểm soát rủi ro đều quyết định hiệu quả triển khai. Nếu thiếu những điều kiện này, AI dễ tạo ra kết quả thiếu tin cậy hoặc khiến nhà trường phụ thuộc vào hệ thống mà mình không kiểm soát đầy đủ.
Chủ quyền dữ liệu là điều kiện để đổi mới bền vững
Dữ liệu giáo dục không nên được xem như nguyên liệu có thể đưa vào bất kỳ nền tảng nào để đổi lấy sự tiện lợi. Trong môi trường đào tạo Công an nhân dân, dữ liệu còn có thể gắn với thông tin cá nhân và bí mật nhà nước, nên việc xác định dữ liệu nào được khai thác, ai được truy cập và ai chịu trách nhiệm là yêu cầu nền tảng. Trung tướng Phan Xuân Tuy nhấn mạnh công nghệ phải đi cùng việc bảo vệ bí mật nhà nước, bảo đảm an ninh, an toàn thông tin và kiểm soát chặt quá trình khai thác, xử lý dữ liệu. Đây không chỉ là thủ tục tuân thủ: đó là cách giữ cho nhà trường có quyền quyết định dữ liệu được sử dụng ra sao, bởi ai và trong phạm vi nào.
Các đại biểu cảnh báo nguy cơ mất an toàn thông tin, lộ lọt bí mật nhà nước và việc sử dụng AI thiếu kiểm soát. Vì thế, bảo mật dữ liệu phải được tính từ khâu lựa chọn nền tảng, thiết kế quyền truy cập đến quy trình xử lý và lưu trữ, thay vì bổ sung sau khi hệ thống đã vận hành. Chủ quyền dữ liệu trong không gian mạng là bộ phận không thể tách rời của chủ quyền quốc gia. Với giáo dục, nguyên tắc này đòi hỏi cơ sở đào tạo hiểu rõ dữ liệu của mình nằm ở đâu, được xử lý theo quy định nào và có thể kiểm chứng hoạt động của hệ thống hay không.
Thiết lập ranh giới rõ trước khi mở rộng ứng dụng
Muốn AI phục vụ người học thay vì tạo thêm rủi ro, nhà trường cần bắt đầu bằng mục tiêu đào tạo và phân loại dữ liệu, sau đó mới chọn công nghệ phù hợp. Cần quy định rõ phạm vi dữ liệu được phép khai thác, quyền truy cập và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân; đồng thời đầu tư hạ tầng, nâng cao năng lực số và xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro. Những nguyên tắc này có ý nghĩa thực tế với giảng viên và học viên: AI là công cụ hỗ trợ, giảng viên giữ vai trò chủ đạo và con người chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng. Cách tiếp cận đó giúp tránh xem đầu ra của máy là mặc nhiên đúng, đồng thời giữ trách nhiệm chuyên môn ở những người hiểu bối cảnh đào tạo.
Tại hội thảo, các ý kiến cũng đề cập việc hoàn thiện quản trị dữ liệu, phát triển hạ tầng số, nâng cao năng lực ứng dụng AI và nghiên cứu xây dựng, kết nối hệ thống dữ liệu dùng chung. Ban Thư ký hội thảo sẽ hoàn thiện báo cáo tổng thuật, xây dựng kiến nghị để báo cáo Đảng ủy Công an Trung ương và lãnh đạo Bộ Công an xem xét, chỉ đạo triển khai thống nhất trong toàn lực lượng. Đây là bước tiếp theo đáng chú ý: thay vì chạy theo ứng dụng riêng lẻ, các cơ sở đào tạo cần có lộ trình chung, tiêu chuẩn dữ liệu và trách nhiệm được xác định trước.
Đổi mới chỉ có giá trị khi dữ liệu vẫn được bảo vệ
AI có thể mở rộng cách dạy, cách học và khả năng khai thác tri thức, nhưng tiến bộ công nghệ không thể thay thế nền tảng quản trị đáng tin cậy. Nếu dữ liệu kém chất lượng, quyền truy cập mơ hồ hoặc thiếu cơ chế kiểm chứng, lợi ích dự kiến sẽ đi kèm rủi ro cho người học và tổ chức. Ngược lại, khi chủ quyền dữ liệu, an toàn thông tin và trách nhiệm con người được đặt ngay trong thiết kế, nhà trường có cơ sở để thử nghiệm công nghệ mà không buông quyền kiểm soát.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải là có nên dùng AI trong giáo dục hay không, mà là dùng trong giới hạn nào và dưới sự giám sát của ai. Lựa chọn đúng là triển khai theo mục tiêu đào tạo, tuân thủ quy định về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng, đồng thời duy trì vai trò quyết định của giảng viên và người học. Chỉ khi bảo mật dữ liệu được xem như điều kiện thiết kế, AI mới trở thành công cụ đổi mới bền vững thay vì một điểm yếu mới của môi trường giáo dục số.
