Khi sản xuất dồi dào, tiền có thể bớt cần thiết
Viễn cảnh hậu khan hiếm là trạng thái xã hội trong đó công nghệ tạo ra hàng hóa và dịch vụ dồi dào đến mức tiền tệ không còn quyết định phần lớn khả năng đáp ứng nhu cầu của con người. Elon Musk nêu khả năng ấy trong cuộc trò chuyện với Walter Isaacson trên podcast The Builders; cuộc phỏng vấn được ghi âm vào đầu tháng 8 và phát sóng ngày 20/10.
Luận điểm đáng chú ý không phải là tiền sẽ biến mất qua một đêm, mà là nền tảng khiến tiền có quyền lực có thể thay đổi. Musk cho rằng AI và robot có thể vượt con người trong hầu hết công việc, làm tăng năng suất và mở rộng khả năng tiếp cận hàng hóa, dịch vụ. Nếu lao động không còn là điều kiện để có những nhu yếu phẩm cơ bản, tiền lương cũng có thể mất một phần vai trò trung tâm trong đời sống.
Đó là giả thuyết lớn, không phải lời tiên tri đã được xác nhận. Máy móc có thể sản xuất nhiều hơn, nhưng sự sung túc chỉ có ý nghĩa với người dân nếu họ thực sự tiếp cận được thành quả ấy.
AI và robot chưa giải quyết được bài toán phân phối
Tự động hóa có thể thay đổi cách hàng hóa được tạo ra: hệ thống AI điều phối công việc, robot đảm nhận nhiều khâu sản xuất, còn con người dành ít thời gian hơn cho lao động bắt buộc. Trong kịch bản lạc quan của Musk, năng suất tăng sẽ giúp xã hội cung cấp thêm hàng hóa và dịch vụ, khiến nhu cầu tích lũy tiền để đáp ứng đời sống cơ bản suy giảm.
Nhưng năng lực sản xuất không tự động tạo ra quyền tiếp cận bình đẳng. Ai sở hữu máy móc, nguồn năng lượng và hạ tầng? Thành quả được chia theo nhu cầu, quyền sở hữu hay khả năng chi trả? Chính các câu hỏi này quyết định liệu tự động hóa dẫn đến sung túc chung hay chỉ làm gia tăng quyền lực của người kiểm soát công nghệ. Nguồn tư liệu cũng thừa nhận mức độ tự động hóa, cách phân phối sản phẩm và khả năng tiếp cận nguồn lực vẫn chưa có lời giải chắc chắn.
Vì vậy, tương lai tiền tệ không chỉ phụ thuộc vào việc robot làm được bao nhiêu việc. Nó còn phụ thuộc vào luật lệ, thể chế và lựa chọn xã hội về cách phân chia những gì máy móc tạo ra.
Kinh tế đa hành tinh đặt ra thước đo giá trị khác
Musk nối dự đoán về tiền tệ với tham vọng mở rộng sự sống ra ngoài Trái đất. Ông nhiều lần nói về việc xây dựng một nền văn minh đa hành tinh và phát triển năng lượng bền vững; trong tầm nhìn đó, công nghệ vũ trụ không chỉ mở thêm địa điểm sinh sống mà còn có thể làm thay đổi cách con người nghĩ về nguồn lực.
Khi nền kinh tế mở rộng ra ngoài Trái đất, các thước đo giá trị hiện tại có thể không còn phù hợp. Musk hình dung giá trị có thể gắn nhiều hơn với năng lực sản xuất và nguồn lực vật chất, như khối lượng, công suất hoặc năng lượng, thay vì chỉ biểu hiện qua tiền. Đây là một suy nghĩ hợp lý nếu nguồn lực và hoạt động sản xuất vận hành trên quy mô liên hành tinh, nhưng chưa đủ để chứng minh tiền sẽ trở nên thừa.
Ngay cả khi sản xuất được mở rộng ra không gian, sự khan hiếm vẫn có thể tồn tại: năng lượng, thời gian, vị trí và quyền kiểm soát hạ tầng đều có giới hạn. Một hình thức đo lường và trao đổi mới có thể xuất hiện thay cho tiền hiện nay, chứ không nhất thiết là mọi cơ chế phân bổ đều biến mất.
Điều kiện để tiền thực sự mất vai trò
Để tiền không còn giữ vị trí như hiện nay, ít nhất ba điều kiện phải cùng tiến gần tới hiện thực: tự động hóa đủ rộng để đáp ứng nhu cầu thiết yếu, nguồn lực quan trọng đủ dồi dào và cơ chế phân phối bảo đảm người dân được hưởng thành quả. Thiếu điều kiện cuối, sản xuất nhiều hơn vẫn không đồng nghĩa với việc mọi người sống sung túc hơn.
Musk hình dung khi lao động không còn bắt buộc để đáp ứng nhu cầu cơ bản, con người có thể tìm mục đích qua việc tự trồng rau quả, làm nghệ thuật hoặc theo đuổi sở thích cá nhân. Đó là viễn cảnh hấp dẫn, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về ý nghĩa, địa vị và quyền lựa chọn khi công việc không còn cấu trúc hóa đời sống như hiện nay.
Ông còn nói quỹ của mình nên tiếp tục theo đuổi các mục tiêu dài hạn như đưa sự sống thành đa hành tinh, mở rộng nhận thức của nhân loại ra vũ trụ và cải thiện năng lượng bền vững trên Trái đất; đồng thời cam kết tặng một phần cổ phần SpaceX cho mỗi trẻ em tại Mỹ vào năm tới. Những kế hoạch ấy cho thấy tầm nhìn của ông, không phải bằng chứng rằng xã hội hậu khan hiếm chắc chắn sẽ hình thành.
Kết luận hợp lý nhất là AI, robot và công nghệ vũ trụ có thể làm thay đổi sâu sắc cách tạo ra và phân phối hàng hóa, từ đó giảm vai trò của tiền trong một số lĩnh vực. Nhưng dự đoán của Musk vẫn là một kịch bản có điều kiện: công nghệ có thể tạo ra dư dả, còn việc dư dả ấy có đến được với số đông hay không vẫn là quyết định của xã hội.
