Từ cậu sinh viên nghèo đến chứng nhân của Khoa Thanh nhạc
NSND Quang Thọ là một trong những giọng ca tiêu biểu của âm nhạc cổ điển Việt, đồng thời là chứng nhân sống động cho lịch sử Khoa Thanh nhạc Học viện Âm nhạc Quốc gia, nơi ông trưởng thành từ một sinh viên nghèo thời chiến đến người nghệ sĩ gắn cả đời với sự nghiệp đào tạo và bảo tồn âm nhạc bác học. Điểm mấu chốt trong hành trình ấy không phải là những tràng pháo tay hoành tráng, mà là cách ông và thế hệ của mình chấp nhận gian khó để âm nhạc cổ điển có chỗ đứng trên mảnh đất này. Nhớ lại cuối năm 1972, khi còn là sinh viên, ông theo các thầy cô đi biểu diễn trong các chương trình của nhà trường vào những dịp đặc biệt. Những buổi diễn ở Nhà hát Lớn nghe thì sang trọng, nhưng sinh viên chỉ hát với guitar, piano, chưa có điều kiện hát cùng dàn nhạc giao hưởng như hôm nay. Chính trong thiếu thốn ấy, ý thức về nghề, về chuẩn mực của âm nhạc cổ điển Việt được định hình: trang trọng trong tinh thần, dù hoàn cảnh rất giản sơ.
Những chuyến lưu diễn lỗ vốn và câu chuyện bán cà phê, thuốc lá
Nếu chỉ nhìn vào ánh hào quang của các concert hiện nay, sinh viên âm nhạc khó tưởng tượng được rằng có thời nghệ sĩ cổ điển phải tự xoay kinh phí bằng những cách buồn vui lẫn lộn. Năm 1986, khi trường kỷ niệm 30 năm thành lập, NSND Trung Kiên là Trưởng khoa Thanh nhạc, còn NSND Quang Thọ đã giảng dạy được hai năm. Đoàn gồm 6 ca sĩ và 2 nhạc công độc tấu rong ruổi lưu diễn, có những buổi diễn ngoài trời doanh thu không đủ chi phí, buộc NSND Trung Kiên phải vay tiền để bù lỗ. Bước ngoặt xuất hiện ở Buôn Ma Thuột: đoàn được địa phương hỗ trợ sân khấu, nơi ở và tạo điều kiện mua 2 tạ cà phê. Trên đường về đến Nha Trang, họ bán số cà phê này, thu được khoản tiền đáng kể, giúp thầy Trung Kiên bớt áp lực. Về Thanh Hóa, đoàn lại mua 10 kiện thuốc lá Bông Sen, bán có lãi và dành toàn bộ số tiền đóng góp cho chương trình kỷ niệm 30 năm của trường. Bức tranh ấy phơi bày một sự thật: âm nhạc hàn lâm ở Việt Nam từng tồn tại nhờ sự tằn tiện, sáng tạo tài chính và tinh thần hy sinh của chính nghệ sĩ.
Từ Beethoven số 9 đến các concert kỷ niệm 70 năm: di sản được tiếp nối
Ký ức bán cà phê và thuốc lá để nuôi chương trình chỉ là một phần trong hành trình dài mà NSND Quang Thọ gọi là “những năm chẵn của nhà trường” – những dịp kỷ niệm mà ông luôn góp mặt và coi đó là dấu mốc nghề nghiệp của mình. Một trong những đỉnh cao là lễ kỷ niệm 50 năm thành lập, khi Khoa Thanh nhạc cùng các thế hệ sinh viên đã tốt nghiệp và dàn nhạc dàn dựng thành công Giao hưởng số 9 của Beethoven với quy mô lớn. Đó không chỉ là một chương trình, mà là tuyên ngôn rằng âm nhạc bác học đã bám rễ được trong môi trường Học viện Âm nhạc Quốc gia. Hôm nay, khi Học viện bước vào dịp kỷ niệm 70 năm, những giá trị ấy được nối dài trong hai chương trình Concert Resonantia và đêm nhạc “70 năm – Những thanh âm ngân mãi”, diễn ra lần lượt lúc 20h ngày 24/10 và 20h ngày 14/11 tại Phòng Hòa nhạc Lớn. Theo Trưởng khoa Thanh nhạc, hai chương trình được xây dựng để thể hiện hai hướng đào tạo lớn: một bên là âm nhạc thính phòng cổ điển thế giới, một bên là các tác phẩm thính phòng, dân gian và nhạc nhẹ Việt Nam. Đây là minh chứng rõ ràng rằng âm nhạc cổ điển Việt lúc này không còn là “khách lạ” mà là trụ cột của đời sống chuyên nghiệp.
Khoa Thanh nhạc – nơi ký ức cá nhân thành ký ức thể chế
Điều đáng nói là câu chuyện của NSND Quang Thọ không dừng ở hồi ức cá nhân. Nó đã trở thành một phần ký ức thể chế của Khoa Thanh nhạc – nơi tập trung nhiều NSND, NSƯT thành công và được công chúng biết đến, theo đánh giá của Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia PGS.TS Nguyễn Huy Phương. Ông chính là minh chứng điển hình cho sức lao động bền bỉ khi ở tuổi cao vẫn thường xuyên góp mặt trong các chương trình lớn. Khi thế hệ trẻ hôm nay bước lên sân khấu Concert Resonantia hay “70 năm – Những thanh âm ngân mãi” cùng những tên tuổi như NSND Quang Thọ, NSND Quốc Hưng, NSND Thanh Lam, Mỹ Linh, Trọng Tấn, Anh Thơ, Quang Hà, Nguyễn Trần Trung Quân…, họ thực chất đang bước vào một dòng chảy lịch sử. Việc cả hai chương trình đều bán vé không chỉ là câu chuyện thị trường; kết quả bán vé sẽ là cơ sở để Khoa tính toán việc đầu tư các chương trình hàn lâm tương tự trong những năm tiếp theo. Nói cách khác, ký ức hiến thân của thế hệ trước đang được chuyển hóa thành chiến lược phát triển cho sinh viên âm nhạc hôm nay.
Bài học cho sinh viên âm nhạc từ một đời hiến thân
Nhìn lại, câu chuyện NSND Quang Thọ kể không phải để hoài niệm khổ hạnh, mà để đặt ra một tiêu chuẩn khác cho sinh viên âm nhạc: tiêu chuẩn của dấn thân. Ông từng nói việc được tham gia và đóng góp trong những chương trình nghệ thuật nhân các dịp kỷ niệm những năm chẵn của nhà trường là phần đáng nhớ trong hành trình nghề nghiệp của mình, bởi ở đó ông được sống trọn với âm nhạc bác học trong mọi điều kiện. Khi ông hồi tưởng rằng “giờ đã 40 năm sau, những kỷ niệm vẫn còn trong tôi”, đó là lời nhắc rằng sự nghiệp âm nhạc cổ điển không đo bằng số buổi diễn hoành tráng, mà bằng số lần nghệ sĩ chấp nhận hy sinh để chương trình được diễn ra. Với sinh viên âm nhạc hôm nay, di sản quý nhất mà NSND Quang Thọ và thế hệ ông để lại không phải là vài vai diễn mẫu mực, mà là thái độ: sẵn sàng bán cà phê, bán thuốc lá, sẵn sàng nhận phần thiệt về mình, miễn là âm nhạc cổ điển Việt còn khán giả và Học viện Âm nhạc Quốc gia còn những đêm nhạc chật kín niềm tin.
