Thanh Lam và thế hệ mở cửa của nhạc nhẹ Việt
NSND Thanh Lam là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của nhạc nhẹ Việt Nam sau Đổi mới, với giọng hát dữ dội, tư duy tìm tòi và khát vọng đưa âm nhạc Việt bước ra khỏi lối mòn, đồng thời góp phần định hình lại vị thế của sáng tác trong nước trong đời sống nghe nhạc đại chúng. NSND Thanh Lam nhạc nhẹ vì thế không chỉ là một danh xưng nghề nghiệp, mà là cách gọi về một giai đoạn chuyển động của di sản âm nhạc Việt, nơi một nữ nghệ sĩ chấp nhận mạo hiểm để thử nghiệm, sai, rồi đứng dậy và tiếp tục đi tiên phong nhạc nhẹ theo cách của riêng mình.
Hành trình ấy diễn ra trong 40 năm Đổi mới, khi âm nhạc Việt Nam chuyển mình sâu sắc, từ sân khấu đơn sơ sang một đời sống biểu diễn, truyền thông và thưởng thức đa dạng hơn. Trong bối cảnh đó, Thanh Lam được nhìn nhận là người “mở đường cho nền nhạc nhẹ nước nhà giai đoạn sau Đổi mới”. Điều này không phải là lời khen xã giao, mà là ghi nhận về một cá tính âm nhạc dám căng hết biên độ cảm xúc, dám đưa kỹ thuật thanh nhạc hiện đại vào những ca khúc Việt, đẩy nhạc nhẹ khỏi vùng an toàn nhạc ngoại lời Việt vốn thống trị một thời.
Từ gia đình nghệ thuật đến dấu ấn Nghệ sĩ Nhân dân
Điều làm nên chiều sâu của Thanh Lam không phải một vài bản hit, mà là nền tảng nghệ thuật và lao động bền bỉ phía sau. Chị từng kể mình “may mắn sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật, từ nhỏ đã được tiếp xúc với âm nhạc”, nên tình yêu ca hát đến rất tự nhiên. Không bị ám ảnh bởi sự giàu có hay nổi tiếng, thời trẻ chị lên sân khấu đoàn ca múa nhạc nhẹ Trung ương, đi diễn khắp trong ngoài nước, coi được hát cho khán giả đã là phần thưởng đủ lớn.
Bước ngoặt đến năm 1991, khi Thanh Lam giành giải thưởng Lớn tại Cuộc thi Đơn ca nhạc nhẹ toàn quốc lần thứ II, với thành tích trọn 6 điểm 10 từ 6 giám khảo. Khoảnh khắc ấy đánh dấu sự xuất hiện của một thế hệ nghệ sĩ mới, mở diện mạo khác cho nhạc nhẹ Việt Nam. Sau một chặng đường dài cống hiến, năm 2023 chị được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân trong đợt xét tặng lần thứ 10. Với chị, đó là niềm tự hào, nhưng quan trọng hơn là sự xác nhận cho một đời sống nghệ thuật không thoả hiệp với dễ dãi.
Tinh thần tiên phong và triết lý về di sản âm nhạc Việt
Thanh Lam được nhắc tới như một trong những người tiên phong nhạc nhẹ không chỉ vì xuất hiện sớm, mà vì chị chủ động mở đường về kỹ thuật và thẩm mỹ. Các nhà nghiên cứu nhận xét “một trong những cống hiến lớn nhất của diva Thanh Lam đối với nền nhạc nhẹ Việt Nam chính là sự tiên phong về mặt kỹ thuật hát”. Cách chị dùng hơi, nhịp, độ nén và cách xử lý cao độ đã mở ra một “từ điển” mới cho ca sĩ trẻ: dữ dội nhưng không mất kiểm soát, phóng túng nhưng vẫn bám chặt ca từ Việt.
Tuy không được gọi là nhạc sĩ Việt Nam cổ điển, Thanh Lam vẫn đặt mình trong dòng chảy di sản âm nhạc Việt bằng thái độ vừa tôn trọng truyền thống, vừa chấp nhận thử nghiệm. Suốt 40 năm, chị chứng kiến âm nhạc Việt thay đổi mạnh cùng công nghệ sản xuất, biểu diễn, nhưng điều chị gìn giữ là sự mộc mạc và tinh thần sáng tạo của người nghệ sĩ. Chị từng nói mong có những sân chơi “thật hay, thật chất lượng” để nghệ sĩ làm nghề nghiêm túc, khán giả được thưởng thức giá trị thực, khi đó âm nhạc mới có thể “đi xa và ở lại lâu hơn”.
Ảnh hưởng tới thế hệ trẻ và đối thoại với các bậc tiền bối
Không có di sản âm nhạc Việt nào sống lâu nếu bị cắt rời khỏi thế hệ trẻ. Cách hát của Thanh Lam, với độ căng cảm xúc và sự dám liều, đã để lại ảnh hưởng rõ rệt lên nhiều ca sĩ nhạc nhẹ đi sau, đặc biệt khi chị bền bỉ hát và giữ phong độ suốt hàng chục năm. Trong mắt nhiều nghệ sĩ trẻ, chị là minh chứng rằng một giọng ca có thể vừa kịch tính, bùng nổ, vừa tôn trọng cấu trúc bài hát và chữ Việt; đó là bài học về sự cân bằng rất khó.
Nếu nhìn rộng hơn, vai trò truyền nghề của Thanh Lam hôm nay có thể đặt bên cạnh hình ảnh những bậc tiền bối như NSND Mạnh Tưởng – người đã góp phần hình thành phong cách, giữ chuẩn mực nghề nghiệp và truyền lại vốn nghề cho nhiều thế hệ nghệ sĩ Cải lương phía Bắc. Ông sinh năm 1937 tại Hưng Yên, nghỉ hưu theo chế độ từ năm 1996 nhưng không rời nghề, vẫn đào tạo lớp trẻ như cách “giữ lửa” cho loại hình nghệ thuật của mình. Qua hai thế hệ khác nhau, có thể thấy một điểm chung: di sản chỉ sống nếu có người dám đi trước và sẵn sàng dạy lại.
Nghệ thuật giữa đổi mới và gìn giữ: kết luận mở
Nhìn lại, NSND Thanh Lam hiện lên như một trường hợp đặc biệt: một giọng ca thiên phú nhưng giữa đường không dừng lại ở “tố chất”, mà liên tục tự làm mới, để mỗi giai đoạn sáng tạo đều mang dấu ấn riêng. Một nhà nghiên cứu văn hóa nhận xét, chính sự biến đổi trong lao động nghệ thuật đã làm nên vị trí của giọng ca ấy. Nói cách khác, Thanh Lam là minh chứng cho việc tiên phong nhạc nhẹ không đồng nghĩa với phá bỏ mọi thứ cũ, mà là đặt cái mới vào đối thoại với di sản âm nhạc Việt.
Hôm nay, khi công nghệ có thể tạo ra những “ngôi sao chớp nhoáng”, câu hỏi mà hành trình của Thanh Lam gợi ra là: người nghệ sĩ có dám đánh cược vào thời gian? Những bậc tiền bối như NSND Mạnh Tưởng, với cuộc đời gắn bó từ gánh hát gia đình, kháng chiến, thời các đoàn chuyên nghiệp đến nỗ lực giữ nghề trong đời sống đương đại, nhắc ta rằng danh hiệu chỉ là phần nổi của tảng băng. Điều ở lại lâu hơn là cách một giọng hát, một cá tính, nối được mạch giữa truyền thống và hiện tại – điều mà Thanh Lam, với tất cả những tranh luận quanh mình, đã và đang làm khá quyết liệt.
