Mì Quảng di sản: khi một tô mì kể câu chuyện văn hóa
Mì Quảng là món mì truyền thống của xứ Quảng, trong đó sợi mì từ hạt gạo, nước dùng, rau sống, dầu phụng và cách bày biện trên bàn ăn cùng kết thành một biểu tượng văn hóa địa phương, phản ánh nếp sống, ký ức cộng đồng và bản sắc của văn hóa ẩm thực Việt qua nhiều thế hệ. Từ món ăn dân gian, mì Quảng đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam, trong đó yếu tố tri thức dân gian và văn hóa ẩm thực được xem trọng ngang với chính món ăn. Điều này khẳng định: một tô mì không chỉ lấp đầy dạ dày mà còn chất chứa lịch sử hình thành hệ tri thức dân gian của xứ Quảng, cho thấy cách cư trú, sản xuất và đối đãi với khách của cả cộng đồng.
Từ hạt gạo đến dầu phụng: từng chi tiết đều là ký ức xứ Quảng
Nếu xem mì Quảng di sản như một bản đồ ký ức, ta có thể lần theo dấu vết của đất và người qua từng chi tiết: hạt gạo dùng để tráng lá mì, cách xắt sợi, làm nhân, bó rau sống xanh mướt, chén dầu phụng vàng ruộm và bàn tay người làm nghề. Mỗi nguyên liệu đều gắn với ruộng vườn và nề nếp sinh hoạt của người xứ Quảng, không thể thay thế bằng thứ vô danh trong dây chuyền công nghiệp mà không đánh mất linh hồn món ăn. Đằng sau kỹ thuật chế biến là nếp nhà, là nghề làm bánh, là cách đãi khách, là những buổi sáng cả gia đình quây quần bên nồi nước dùng. Bảo tồn ẩm thực truyền thống ở đây không phải đóng băng công thức, mà là giữ được mối liên kết giữa ruộng đồng, gian bếp và ký ức cộng đồng.
Di sản phi vật thể không nằm trên giấy mà trong tô mì đang sôi
Việc tri thức dân gian mì Quảng được ghi danh di sản phi vật thể quốc gia mở ra cơ hội nhưng cũng đặt ra trách nhiệm. Nếu di sản chỉ dừng lại ở hồ sơ và lễ vinh danh, nó sẽ sớm trở thành khẩu hiệu rỗng. Giá trị thực chỉ được giữ khi người dân vẫn làm, vẫn ăn, vẫn truyền nghề và vẫn kể câu chuyện của mình qua tô mì. Các cơ quan văn hóa ở Đà Nẵng đặt mục tiêu nhận diện và bảo tồn tri thức văn hóa dân gian trong cộng đồng, tập trung vào nghệ nhân, gia đình và cơ sở chế biến mì Quảng lâu năm để có giải pháp hỗ trợ cụ thể. Theo quan điểm của giới chuyên môn, muốn xây dựng thương hiệu "Mì Quảng Đà Nẵng" thì văn hóa phải làm gốc, du lịch đưa câu chuyện tới du khách, còn kinh tế địa phương tạo nguồn lực duy trì sức sống lâu dài.
Từ tô mì dân dã đến “đại sứ” văn hóa ẩm thực Việt
Mì Quảng đã trở thành một món ăn tiêu biểu của văn hóa ẩm thực Việt Nam và khu vực miền Trung, góp phần định vị hình ảnh du lịch Đà Nẵng trên bản đồ ẩm thực trong nước và quốc tế. Khi ngành du lịch chuyển từ tư duy đưa khách đi ăn mì Quảng sang cho khách trải nghiệm văn hóa quanh món ăn, tô mì được nâng lên thành một “đại sứ” mang bản sắc địa phương. Dự thảo đề án bảo tồn và phát triển thương hiệu mì Quảng, với định vị "Mì Quảng - Di sản sống, giá trị mới", xem món ăn như một hệ sinh thái: di sản văn hóa phi vật thể, sản phẩm du lịch, tài sản trí tuệ, ngành hàng nông nghiệp – thực phẩm và không gian khởi nghiệp. Câu chuyện du lịch không còn là check-in quán nổi tiếng, mà là thăm lò tráng mì, vườn rau, gặp người đứng bếp và nghe họ kể lại hành trình nghề của mình.
Giữ nếp nhà, cách đãi khách qua việc bảo tồn mì Quảng
Điều đáng nói nhất trong hành trình mì Quảng di sản là nhận thức: bảo tồn món ăn cũng chính là bảo tồn nếp nhà, cách đãi khách và bản sắc văn hóa địa phương. Giữ được những điều đã làm nên tô mì – từ nguyên liệu bản địa, kỹ thuật chế biến, câu chuyện gia đình đến việc cộng đồng vẫn tự nguyện thực hành – thì món ăn mới có thể đi xa mà không đánh mất mình. Đây là một bài học rộng hơn cho văn hóa ẩm thực Việt: muốn đưa món ăn truyền thống ra thế giới, cần xây dựng chuỗi giá trị dựa trên tri thức dân gian, bàn tay nghệ nhân và sự tham gia sống động của cộng đồng chứ không chỉ là công nghiệp hóa sản phẩm. Khi du khách nhớ về một tô mì Quảng, điều họ mang về không chỉ là vị ngon, mà là cảm giác được bước vào ngôi nhà xứ Quảng, được đón tiếp như người thân.
