Luật Nhà giáo: lần đầu định danh nghề nghiệp người thầy bằng pháp luật
Luật Nhà giáo là văn bản pháp lý chuyên biệt lần đầu tiên định danh nghề nhà giáo, quy định rõ vị thế, quyền hành nghề, quyền lợi và trách nhiệm của giáo viên trong hệ thống giáo dục, đồng thời thiết lập các cơ chế bảo vệ pháp lý và chuẩn mực nghề nghiệp để bảo đảm họ được giảng dạy trong môi trường sư phạm an toàn, tôn trọng và ổn định. Luật này đánh dấu bước ngoặt về tư duy: từ chỗ coi giáo viên như một viên chức thông thường sang quản trị, phát triển nguồn nhân lực đặc thù của ngành giáo dục. Đây không phải một “khẩu hiệu cải cách” mà là sự thay đổi trong thiết kế thể chế, buộc nhà trường, cơ quan quản lý và xã hội nhìn nhận giáo viên như những chuyên gia nghề nghiệp có quyền hành nghề được bảo vệ bằng luật. Lần đầu tiên, quyền hành nghề của nhà giáo được định danh và bảo vệ bằng luật, thay cho tình trạng mơ hồ về địa vị pháp lý trước đây.
Quyền lợi giáo viên: lương, phụ cấp và không gian sáng tạo được bảo đảm
Điểm thay đổi dễ nhìn thấy nhất của Luật Nhà giáo là ngừng coi thu nhập của giáo viên là “đủ sống”, mà biến tiền lương thành động lực để thu hút và giữ chân người giỏi. Luật đã luật hóa nguyên tắc: lương nhà giáo được xếp cao nhất trong hệ thống thang bảng lương hành chính sự nghiệp, kèm phụ cấp ưu đãi nghề và các phụ cấp khác theo vùng miền, tính chất công việc. Một câu nói sẽ còn được trích dẫn nhiều: "Phụ cấp ưu đãi nghề đối với giáo viên mầm non đã được điều chỉnh tăng lên mức tối thiểu 35% đến 50%, giải quyết dứt điểm thâm hụt thu nhập kéo dài nhiều năm qua". Bên cạnh đó, giáo viên mầm non, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, khu vực đặc biệt khó khăn được ưu tiên đột phá trong cơ cấu lương. Chính sách thu hút sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, người có trình độ cao, chuyên gia đầu ngành vào ngành giáo dục được cụ thể hóa bằng lương, phụ cấp đặc thù và hỗ trợ ban đầu về nhà ở, cho thấy quyền lợi giáo viên được đặt vào trung tâm của chính sách nhân lực.
Bảo vệ pháp lý nhà giáo: cắt giấy tờ, chặn xúc phạm và bảo đảm an toàn danh dự
Thực tế nhiều năm cho thấy không thể yêu cầu giáo viên truyền năng lượng tích cực cho học sinh khi họ kiệt sức vì giấy tờ hoặc phải sống trong nỗi lo bị xúc phạm danh dự. Luật Nhà giáo mới đi thẳng vào hai điểm nghẽn này. Một mặt, luật và các văn bản hướng dẫn quy định cắt giảm thủ tục hành chính không cần thiết, chấm dứt tình trạng giáo viên phải dành quá nhiều thời gian cho sổ sách, báo cáo hình thức, các cuộc thi phong trào; thời gian của giáo viên phải được trả lại cho chuyên môn và học sinh. Mặt khác, luật thiết lập hành lang bảo vệ pháp lý nhà giáo rõ ràng: nghiêm cấm mọi hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm thân thể giáo viên; cấm đăng tải, phát tán thông tin sai sự thật về nhà giáo trên truyền thông, mạng xã hội khi chưa có kết luận từ cơ quan có thẩm quyền. Khi xảy ra xung đột, sự cố sư phạm, giáo viên có quyền yêu cầu cơ quan quản lý và pháp luật bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Đây không chỉ là “lá chắn” pháp lý mà còn là thông điệp chính sách: người thầy phải được bảo vệ trước khi được yêu cầu hy sinh.
Tự chủ nhân lực và chuẩn hoá hệ thống: giáo viên ở vị trí trung tâm chính sách giáo dục mới
Luật Nhà giáo trao quyền chủ động chiến lược cho ngành giáo dục trong tuyển dụng và phát triển đội ngũ, thay cho cơ chế tuyển dụng viên chức chung, rườm rà và xa rời đặc thù sư phạm. Bộ và các Sở, Phòng Giáo dục được tham gia trực tiếp xác định chỉ tiêu, thẩm định tiêu chuẩn và tổ chức tuyển dụng; các cơ sở giáo dục được nâng cao quyền tự chủ trong tuyển dụng, sử dụng, đánh giá giáo viên dựa trên năng lực thực tế. Việc thăng hạng chức danh nghề nghiệp giảm bớt thủ tục văn bằng, chứng chỉ, chuyển trọng tâm sang hiệu quả giảng dạy và đóng góp cho học sinh, qua đó loại bỏ cơ chế “xin–cho”, tạo luồng sinh khí mới trong hệ thống. Song song, từ tháng 9/2026, nhiều chính sách giáo dục mới có hiệu lực, tập trung chuẩn hóa đội ngũ, đổi mới chương trình và học liệu, hoàn thiện khung trình độ quốc gia, nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực giáo dục. Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân được phân thành 9 cấp độ, từ 0 đến 8, tương ứng với giáo dục mầm non đến đào tạo tiến sĩ, nhằm tăng tính liên thông và công nhận kết quả học tập giữa các trình độ.
Chính sách giáo dục mới: cơ hội mở rộng quyền hành nghề và đóng góp của nhà giáo
Nhìn rộng hơn Luật Nhà giáo, các chính sách giáo dục mới có hiệu lực từ tháng 9 cũng đều đặt người thầy ở vị trí trung tâm thay đổi. Quy định cho phép nhà giáo đã nghỉ hưu tiếp tục giảng dạy khi đáp ứng các điều kiện về phẩm chất, đạo đức, không trong thời hạn bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, thể hiện cách tiếp cận coi kinh nghiệm sư phạm là tài sản cần được tiếp tục sử dụng. Hình thức hợp đồng toàn thời gian hoặc thỉnh giảng mở thêm không gian cho quyền hành nghề của giáo viên cao tuổi nhưng còn sức khỏe và tâm huyết. Ở bậc mầm non, quy trình biên soạn tài liệu thực hiện chương trình được siết chặt, yêu cầu tính khoa học, sư phạm, thẩm mỹ, phù hợp quyền trẻ em, bình đẳng giới và bản sắc văn hóa, cùng tiêu chuẩn thành viên ban biên soạn phải có trình độ đại học trở lên và ít nhất 5 năm kinh nghiệm. Những thay đổi về khai thác tài nguyên giáo dục mở trong đại học, khung trình độ quốc gia tám bậc… đều gợi ý một hệ sinh thái nơi quyền lợi giáo viên gắn chặt với chất lượng hệ thống, chứ không tách rời khỏi quyền lợi người học.
