Một nhà máy tạm ngưng, cả thành phố đối mặt khủng hoảng chất thải
Khủng hoảng chất thải tại Đà Lạt là tình trạng nhà máy xử lý rác lớn nhất thành phố đề nghị tạm ngưng hoạt động vì khó khăn tài chính, khiến hàng trăm tấn rác sinh hoạt mỗi ngày có nguy cơ không được xử lý, buộc chính quyền phải tìm giải pháp lưu chứa tạm thời và bộc lộ những vấn đề sâu xa của hạ tầng môi trường và cơ chế quản lý rác tại Lâm Đồng. Ngày 10.9, Công ty TNHH Môi trường Năng Lượng Xanh – chủ đầu tư nhà máy xử lý chất thải rắn Đà Lạt – đã gửi văn bản đề nghị tạm ngưng hoạt động từ 0h ngày 1.10 do không đủ nguồn lực tài chính để vận hành nhà máy. Đây không phải lần đầu nhà máy xử lý rác Đà Lạt xin dừng hoạt động, mà là vòng lặp tái diễn mỗi khi vướng đơn giá xử lý và quy trình thanh toán. Câu hỏi không còn là "nhà máy có dừng hay không", mà là "Đà Lạt và Lâm Đồng đã chuẩn bị như thế nào cho một hệ thống quản lý rác bền vững".
Gốc rễ tài chính: đơn giá thấp, nợ cũ và dòng tiền đứt gãy
Điểm nghẽn của nhà máy xử lý rác Đà Lạt nằm ở tài chính, và cụ thể là cách Nhà nước định giá dịch vụ xử lý rác. Doanh nghiệp cho biết đơn giá xử lý rác 277.700 đồng/tấn hiện không đủ chi phí vận hành. Từ tháng 4.2024 đến nay, công ty được tạm ứng 300.000 đồng/tấn rác đã gồm thuế; sau khi trừ thuế, số tiền thực nhận chỉ còn 277.700 đồng/tấn. Theo chính doanh nghiệp, mức này chỉ đủ nhiên liệu, thực phẩm và lương công nhân, còn bảo trì máy móc, sửa chữa đường nội bộ và phúc lợi người lao động gần như phải tạm gác lại. Trước khi đơn giá bị giảm, ở mức 461.000 đồng/tấn, công ty vẫn duy trì hoạt động và đã trả hơn 37 tỉ đồng cho Quỹ Đầu tư và Phát triển tỉnh Lâm Đồng cùng hơn 14,5 tỉ đồng thi hành án dân sự, tổng cộng hơn 51,5 tỉ đồng. Từ khi đơn giá giảm, doanh nghiệp mất khả năng trả nợ, dư nợ gốc không giảm trong khi lãi tiếp tục phát sinh. Việc hợp đồng dịch vụ chỉ được ký theo từng tháng từ đầu năm 2026, sau khi giao nhận rác, kéo dài thời gian giải ngân, khiến dòng tiền càng căng thẳng. Đằng sau câu chuyện "đơn giá" là bài toán ai thực sự gánh chi phí thật của xử lý chất thải, và vì sao một mắt xích hạ tầng môi trường thiết yếu lại có thể rơi vào bờ vực phá sản.
Đà Lạt và người dân trả giá: rác ngập phố, du lịch bị đe doạ
Khủng hoảng chất thải không còn là khái niệm trừu tượng khi hàng trăm tấn rác hiện hữu trên các tuyến phố. Mỗi ngày, khu vực trung tâm Đà Lạt phát sinh khoảng 270 – 300 tấn rác sinh hoạt. Khi doanh nghiệp tạm dừng tiếp nhận rác giữa tháng 6 vì khó khăn tài chính, chỉ trong hai ngày 13 – 14.6, hàng trăm tấn rác đã tồn đọng trên các tuyến phố, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, mỹ quan đô thị và hình ảnh du lịch địa phương. Người dân lo ngại rác sẽ tiếp tục chất đống trong khu dân cư và trên đường, gây mùi hôi, ảnh hưởng sức khoẻ và làm xấu hình ảnh thành phố du lịch. Đây là lời nhắc rõ ràng rằng quản lý rác Lâm Đồng không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là nền tảng cho kinh tế dịch vụ, cho sức khoẻ cộng đồng và cho thương hiệu Đà Lạt. Một hệ thống thu gom – xử lý rác dễ bị "đứt gãy" vì tranh cãi đơn giá nghĩa là lợi ích của người dân và du khách đang phụ thuộc vào những hợp đồng ngắn hạn mong manh.
Giải pháp tạm thời: mở lại bãi rác Cam Ly và rủi ro hạ tầng môi trường
Trước nguy cơ nhà máy xử lý rác Đà Lạt dừng hoạt động từ 1.10, chính quyền Lâm Đồng buộc phải quay lại phương án cũ: bãi rác Cam Ly. Ngày 11.9, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cho biết sẽ chủ trì họp với Sở Tài chính, Sở Xây dựng, UBND phường Cam Ly và Công ty Cổ phần Dịch vụ đô thị Đà Lạt để bàn phương án lưu chứa rác tạm thời tại bãi rác này. UBND tỉnh yêu cầu không mở rộng bãi rác Cam Ly hiện hữu, phải xác định rõ khả năng lưu chứa và các hạng mục đầu tư để bảo đảm yêu cầu bảo vệ môi trường trong thời gian lưu chứa tạm thời. Trước khi nhà máy xử lý rác Đà Lạt đi vào vận hành, rác sinh hoạt toàn thành phố được đưa về Cam Ly, cách trung tâm khoảng 5 km, để chôn lấp, nhưng bãi rác này đã phải đóng cửa sau nhiều năm quá tải và xảy ra nhiều sự cố môi trường. Nay, chính quyền được yêu cầu xây dựng phương án mở lại Cam Ly, nằm trong khu vực nội ô, cách hồ Xuân Hương khoảng 7 km, để lưu chứa tạm thời. Việc phải "hồi sinh" một bãi chôn lấp đã quá tải là minh chứng rõ ràng cho sự thiếu chuẩn bị trong hạ tầng môi trường: khi một mắt xích xử lý rác gặp trục trặc, toàn bộ hệ thống không có phương án dự phòng bền vững, mà chỉ có giải pháp lùi bước về quá khứ.
Bài học quản lý rác Lâm Đồng: từ khủng hoảng cục bộ đến cải cách quốc gia
Câu chuyện nhà máy xử lý rác Đà Lạt xin tạm ngưng không chỉ là vấn đề của một doanh nghiệp, mà là tấm gương phản chiếu thách thức của nhiều nhà máy xử lý chất thải ở Việt Nam. Đây không phải lần đầu nhà máy đề nghị ngưng hoạt động, và vấn đề luôn bùng lên khi phát sinh vướng mắc về đơn giá hoặc thủ tục thanh toán. Cách thiết kế hợp đồng ngắn hạn theo tháng, cách định giá thấp dịch vụ xử lý, và việc chậm giải ngân từ các địa phương đang biến hạ tầng môi trường thành lĩnh vực rủi ro cao, dù nó là dịch vụ công thiết yếu. Quản lý rác Lâm Đồng đang phải chữa cháy bằng những giải pháp tạm thời như lưu chứa rác tại Cam Ly, trong khi cần một chiến lược dài hạn: cơ chế giá đủ bù chi phí và nợ, hợp đồng ổn định, quỹ dự phòng cho khủng hoảng chất thải và mạng lưới nhà máy đa điểm để tránh phụ thuộc vào một cơ sở duy nhất. Nếu các địa phương khác không rút kinh nghiệm từ Đà Lạt, kịch bản "nhà máy xin dừng, rác ngập phố" có thể lặp lại ở bất cứ đô thị nào, và hạ tầng môi trường sẽ tiếp tục là điểm yếu trong quá trình đô thị hoá.
