Chuẩn bị con người trước khi đẩy mạnh công nghệ: điểm khác biệt của Singapore
Chiến lược đào tạo hơn 150.000 công chức làm việc cùng trí tuệ nhân tạo của Singapore là một chương trình xây dựng năng lực số quy mô toàn bộ bộ máy nhà nước, đặt mục tiêu để mọi vị trí công vụ hiểu AI, dùng được AI và đặt công nghệ vào đúng chỗ trong quy trình phục vụ người dân, qua đó biến AI thành năng lực thường ngày chứ không chỉ là một dự án thí điểm.
Trọng tâm của chương trình không nằm ở việc đưa thêm công cụ thông minh vào cơ quan nhà nước, mà ở câu hỏi: đội ngũ công chức có đủ năng lực để dùng AI trong chính công việc hằng ngày hay không. Với kế hoạch đào tạo nhân lực AI cho hơn 150.000 công chức, gần tương đương toàn bộ lực lượng công vụ hiện khoảng 158.000 người ở 16 bộ và hơn 50 cơ quan nhà nước, Singapore gửi đi một thông điệp rõ ràng: nền kinh tế hướng tới AI sẽ sụp đổ nếu con người không được chuẩn bị trước. Đây là một lựa chọn mang tính chính trị – hành chính, chứ không đơn thuần là một dự án công nghệ. Singapore đang triển khai chương trình này trong bối cảnh AI đã đi sâu vào các việc hành chính hàng ngày như xử lý thông tin, soạn thảo, phân tích dữ liệu và tự động hóa quy trình.
Viện Chính phủ Số và lộ trình học ba cấp: không chỉ là khóa kỹ năng AI
Ngày 18/9, Singapore ra mắt Viện Chính phủ Số (Institute of Digital Government – IDG), một học viện mới do Bộ Phát triển Kỹ thuật số và Thông tin phối hợp với Trường Công vụ quốc gia thành lập để dẫn dắt chiến lược đào tạo nhân lực AI trong khu vực công. Nhiệm vụ đặt ra cho IDG là trang bị kỹ năng số, dữ liệu và AI cho hơn 150.000 công chức trước cuối năm 2028. Nhưng điều đáng nói là cách thiết kế nội dung chứ không phải chỉ là quy mô. Tất cả công chức phải học hằng năm về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và hiểu biết nền tảng về AI – tức là chuẩn hóa tối thiểu nhận thức trước khi nghĩ đến chuyện triển khai những giải pháp phức tạp hơn.
Sau lớp nền tảng, IDG đưa ra ba cấp độ đào tạo nhân lực AI: Aware 101, Apply 201 và Build 301. Aware 101 giúp người mới làm quen hiểu khả năng và giới hạn của AI, kỹ năng đặt câu lệnh và thói quen dùng an toàn. Apply 201 tập trung vào ứng dụng AI vào công việc hằng ngày để tiết kiệm thời gian và nâng cao chất lượng đầu ra. Build 301 hướng tới những người có khả năng tự xây dựng giải pháp tự động hóa cho cả nhóm hoặc đơn vị. Mục tiêu đến năm 2028 là tất cả công chức đạt ít nhất cấp độ Apply 201 – một mục tiêu đầy tham vọng nếu xét AI vẫn còn mới mẻ với nhiều người. Cách đặt tiêu chuẩn này cho thấy Singapore coi chuẩn bị công chức AI là điều kiện bắt buộc, không phải lựa chọn tùy hứng của từng cơ quan.
Product thinking và học bằng cách làm: vì sao đây mới là đào tạo AI hiệu quả
Điểm đáng chú ý nhất trong chiến lược phát triển AI của Singapore là việc không bắt đầu bằng câu hỏi “AI có thể làm được gì?”. Trước khi học cách ứng dụng AI, công chức phải học "product thinking" – tư duy bắt đầu từ nhu cầu của người sử dụng, xác định đúng vấn đề cần giải quyết rồi mới xem công nghệ có thể giúp gì. Công nghệ vì thế không còn là điểm xuất phát; vấn đề của người dân và công việc của cơ quan mới là trung tâm. Đây là sự đảo trục cần thiết trong bối cảnh nhiều nơi đang triển khai AI bằng cách mua công cụ trước, tìm bài toán sau. Với cách tiếp cận này, đào tạo nhân lực AI trở thành đào tạo về tư duy thiết kế dịch vụ công, trong đó AI là một thành phần, không phải câu trả lời duy nhất.
Để tránh tình trạng “học xong rồi để đó”, IDG tổ chức các AI Sprints – những đợt workshop cho từng cơ quan, nơi công chức có thời gian và không gian thử nghiệm AI với những vấn đề thực tế của đơn vị. Họ phải xác định vấn đề, xây dựng nguyên mẫu nhanh, thử nghiệm và điều chỉnh giải pháp; các chương trình thí điểm từ tháng 5 đã ghi nhận hơn 1.000 công chức tham gia. Mô hình này tạo ra vòng lặp học – thử nghiệm – chia sẻ – nhân rộng, trong đó IDG xây dựng các cộng đồng học tập liên cơ quan và nhóm "Champions of AI Transformation" gồm những công chức không chuyên kỹ thuật nhưng dẫn dắt thiết kế lại quy trình làm việc bằng AI. Nếu AI ngày càng là công cụ trong công việc công vụ, kỹ năng cần thiết không dừng ở việc biết dùng một ứng dụng; công chức phải hiểu AI có thể làm gì, không thể làm gì, dữ liệu nào được phép dùng, kiểm chứng đầu ra ra sao và đặc biệt là công việc nào nên thay đổi nhờ AI.
Tác động thực tế tới công việc công vụ và trải nghiệm người dân
Chiến lược chuẩn bị công chức AI của Singapore không phải câu chuyện nội bộ của bộ máy nhà nước; nó có tác động trực tiếp tới người dân. Khi mục tiêu đến năm 2028 là tất cả công chức đạt ít nhất cấp độ Apply 201, người dân có thể kỳ vọng rằng đa số hồ sơ, văn bản, quy trình xử lý sẽ được hỗ trợ bởi AI để nhanh hơn, chính xác hơn. AI được kỳ vọng giải phóng thời gian cho những phần việc lặp lại, xử lý thông tin và soạn thảo, từ đó giúp công chức tập trung hơn vào các công việc mang tính quyết định, đối thoại với người dân, thiết kế chính sách. Điều này cho thấy một dạng "nền kinh tế hướng tới AI" trong khu vực công: AI tăng năng suất, còn con người nâng chất lượng phục vụ.
Tuy nhiên, chuẩn bị nhân lực tốt cũng là cách giảm rủi ro cho người dân. Khi công chức hiểu rõ giới hạn của AI, quy định về dữ liệu được phép sử dụng và yêu cầu kiểm chứng đầu ra, xác suất xảy ra các quyết định hành chính dựa trên dữ liệu sai hoặc thiên lệch sẽ giảm. Đồng thời, việc chia sẻ giải pháp giữa các cơ quan thông qua cộng đồng học tập liên cơ quan tránh được việc mỗi đơn vị tự thử nghiệm một công cụ AI rời rạc, gây trải nghiệm chắp vá cho người dùng. Kết quả là người dân nhận được dịch vụ công nhất quán hơn, trong khi bộ máy tiết kiệm thời gian và nguồn lực nhờ các giải pháp đã được kiểm chứng. Singapore đang cho thấy đào tạo nhân lực AI là khoản đầu tư vào chất lượng quản trị, không phải chi phí bên lề cho công nghệ mới.
Việt Nam đứng ở đâu và những bài học cần ghi nhận
Kinh nghiệm Singapore đặt ra một câu hỏi thẳng thắn cho nhiều quốc gia khác, trong đó có Việt Nam: chúng ta đã chuẩn bị con người đến đâu trước khi nói về một nền kinh tế hướng tới AI? Việt Nam đã coi năng lực số của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức là yếu tố quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số. Tháng 4, Thủ tướng ban hành Chỉ thị 14/CT-TTg về đẩy mạnh bồi dưỡng và đánh giá kiến thức, kỹ năng số đối với cán bộ, công chức, viên chức. Đây là nền tảng chính sách cần thiết, nhưng nếu dừng ở những khóa học trực tuyến chung chung, hiệu quả sẽ hạn chế. Bài học lớn từ Singapore là phải đưa việc học sát với bài toán cụ thể từng vị trí việc làm, và tạo cơ chế để công chức học bằng cách làm thật.
Với Việt Nam, bước tiếp theo có thể là thiết kế các lộ trình đào tạo nhân lực AI phân tầng tương tự Aware–Apply–Build, nhưng gắn chặt với bối cảnh pháp lý, dữ liệu và quy trình trong nước. Đồng thời, cần xây dựng những "IDG phiên bản Việt" – các đơn vị tập trung vào đào tạo, hỗ trợ thử nghiệm và lan tỏa giải pháp AI trong toàn hệ thống công, thay vì mỗi cơ quan tự bơi trong biển công cụ. Khi chuẩn bị công chức AI được coi là trọng tâm, chiến lược phát triển AI sẽ bớt màu sắc chạy theo trào lưu công nghệ, và trở thành một chương trình cải cách hành chính có chiều sâu. Nếu bỏ qua bước này, việc đưa thêm công cụ AI vào cơ quan nhà nước có nguy cơ chỉ tạo ra những dự án trình diễn, không thay đổi cách hệ thống phục vụ người dân.
