Nhiếp ảnh gia Việt Nam và sứ mệnh kể chuyện văn hóa
Nhiếp ảnh gia Việt Nam kể chuyện văn hóa địa phương là những người dùng ảnh tư liệu địa phương để ghi lại con người Việt, phong tục, lễ hội và đời sống thường ngày, biến khoảnh khắc thành ký ức chung của cộng đồng và thành những tài liệu lịch sử về bản sắc, di sản và sự đổi thay của từng vùng đất.
Điều quan trọng nhất trong dòng nhiếp ảnh cộng đồng này không phải là bức ảnh “đẹp” theo nghĩa thông thường, mà là khả năng kể chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ ánh sáng và thời gian. Chính ở đây, những cái tên như nghệ sĩ Cao Tuấn và NSNA Lý Hoàng Long trở thành hai ví dụ tiêu biểu: một người bám rễ ở Đồng Nai, một người rong ruổi hơn ba thập niên khắp nẻo đường, cùng chung lựa chọn dùng ống kính để lưu giữ ký ức tập thể. Họ cho thấy ảnh không chỉ để trang trí, mà là cách một dân tộc tự viết nên lịch sử nhìn từ đời sống bình dị.
Cao Tuấn: Từ dịch vụ gia đình đến người ghi chép Đồng Nai bằng ảnh
Nếu muốn hiểu ảnh tư liệu địa phương là gì, hãy nhìn vào hành trình của nghệ sĩ Cao Tuấn. Gắn bó với nghề quay phim, chụp ảnh dịch vụ cùng gia đình từ năm 1990, anh tích lũy kinh nghiệm trước khi chính thức bước vào sân chơi nhiếp ảnh nghệ thuật năm 2015. Nhiều người tới với nhiếp ảnh nghệ thuật bằng hoài bão lớn, còn anh bắt đầu “cho vui”, nhưng chính sự nhập cuộc nhẹ nhàng đó lại giúp anh giữ được cái nhìn chân thực với quê hương.
Cao Tuấn không coi việc “săn” ảnh là săn phong cảnh lạ mắt; với anh, đó là quá trình quan sát, chờ đợi và cảm nhận nhịp sống lao động đời thường. Anh tận dụng thế mạnh flycam để ghi lại những cánh đồng lúa chuyển mùa, nhịp sống ngư dân bám sông bám biển, những ngôi chùa Khmer cổ kính hay nhà thờ Công giáo uy nghi ở Đồng Nai. Qua ống kính của anh, vẻ đẹp cảnh vật và con người Đồng Nai được ghi lại chân thực, giàu cảm xúc, lan tỏa trên các nền tảng số. Những sáng tác này bổ sung lớp ảnh sống động về đất và người Đồng Nai, đồng thời phản ánh rõ những đổi thay của quê hương trong quá trình phát triển.
Từ cánh đồng Đồng Nai đến công trường: Ảnh tư liệu như nhật ký cộng đồng
Điểm đáng nói trong phong cách của Cao Tuấn là cách anh nhìn Đồng Nai như một “xưởng ký ức” khổng lồ. Anh chọn phong cảnh và đời sống lao động đời thường làm hai mảng chủ đề xuyên suốt, từ ruộng lúa “xanh thì con gái” tới mùa gặt vàng óng, từ ngư dân đến những công trình đô thị mới. Điều này biến ảnh của anh thành một dạng nhật ký thị giác về sự chuyển động của một tỉnh đang phát triển mạnh.
Bằng nhiếp ảnh cộng đồng, Cao Tuấn không chỉ ghi lại vẻ đẹp thiên nhiên mà còn khắc họa sâu sắc hơn nét đẹp con người Đồng Nai, với ý thức rõ ràng rằng địa phương đang trên đà phát triển với nhiều công trình trọng điểm cùng bề dày văn hóa phong phú. Ảnh của anh vì thế vượt khỏi phạm vi tác phẩm cá nhân: chúng trở thành ảnh tư liệu địa phương, là những mảnh ghép cần thiết cho bất kỳ ai muốn hiểu Đồng Nai qua hình ảnh. Một câu nói có thể trích dẫn: “Mỗi lần bấm máy là một lần lưu giữ khoảnh khắc, tiếp thêm động lực để anh tiếp tục sáng tác và khẳng định dấu ấn riêng”.
Lý Hoàng Long: Ba thập niên rong ruổi kể chuyện văn hóa và con người Việt
Nếu Cao Tuấn bám trụ một vùng đất, thì NSNA Lý Hoàng Long lại đi theo một hành trình rộng mở: từ các làng chài, bản làng vùng cao đến những lễ hội bộ tộc xa xôi. Anh bắt đầu chơi ảnh năm 1994, lúc 29 tuổi, rồi dần chuyển từ dân chơi ảnh sang nghề nghiệp chuyên nghiệp. Với hơn 30 năm gắn bó, anh hiện sở hữu hơn 400 giải thưởng quốc tế, cùng những tước hiệu nghệ sĩ xuất sắc của FIAP và VAPA.
Trong suốt hành trình ấy, anh đã kể câu chuyện văn hóa, con người Việt Nam ra thế giới. Lễ hội truyền thống, văn hóa bộ tộc, nghi thức tôn giáo cộng đồng là những đề tài anh yêu thích, từ lớp học chữ Nôm Dao, lễ trưởng thành của thiếu nữ Chăm đến những cụ bà cả đời không rời bản Hoài Khao, đôi tay nhuốm chàm vì ngày đêm thêu giữa núi rừng. Anh cũng không ngần ngại bước ra thế giới, chụp các chiến binh bộ tộc, chợ lạc đà hay những dự án như “Đảo quốc Mauritius nhìn từ trên cao”, nơi ảnh của anh được dùng trong ấn phẩm quảng bá du lịch và triển lãm nhân kỷ niệm 50 năm lập quốc.
Khi storytelling gặp ảnh tư liệu: Ống kính như tài liệu lịch sử sống
Điểm gặp nhau giữa Cao Tuấn và Lý Hoàng Long là ở chỗ họ không xem ảnh như sản phẩm đơn lẻ, mà như một chuỗi kể chuyện có chủ đích. Với Lý Hoàng Long, bên cạnh ảnh trắng đen và ảnh nghệ thuật, ảnh bộ là thế mạnh giúp anh xây dựng cấu trúc storytelling chặt chẽ. Mỗi bộ ảnh về làng hương, lễ cấp sắc Dao hay lễ vật cầu bùn đều được sắp xếp như chương mục của một câu chuyện văn hóa. Anh từng khẳng định: nhiếp ảnh không chỉ lưu giữ hình ảnh mà còn là nghệ thuật khám phá khoảnh khắc, trong đó điều quan trọng nhất là thông điệp của bức ảnh.
Ở chiều ngược lại, Cao Tuấn định hướng làm mới góc nhìn để không chỉ ghi lại thiên nhiên mà còn khắc họa sâu sắc hơn nét đẹp con người Đồng Nai, quảng bá đến bạn bè gần xa. Khi đặt hai hành trình này cạnh nhau, ta thấy rõ nhiếp ảnh gia Việt Nam ngày nay đang đẩy ranh giới giữa ảnh tư liệu địa phương và nghệ thuật kể chuyện: mỗi bức ảnh vừa là chứng tích lịch sử về con người và văn hóa Việt Nam, vừa là lời nhắc rằng ký ức cộng đồng chỉ sống lâu nếu có người kiên trì bấm máy thay cho sự lãng quên.
