Con số cảnh báo về khoảng trống việc làm
Nhóm thanh niên “3 không” là những người từ 15 đến 24 tuổi không có việc làm, không tham gia giáo dục và cũng không theo học chương trình đào tạo nghề, khiến họ đứng ngoài cả trường học lẫn thị trường lao động. Trong quý III năm 2026, cả nước có khoảng 1,6 triệu người trẻ thuộc nhóm này, chiếm 11,2% tổng số thanh niên; con số tăng 195.100 người chỉ sau một quý. Đây không chỉ là thống kê đáng lo mà còn phơi bày một nghịch lý: doanh nghiệp thiếu người, trong khi nhiều thanh niên thiếu kỹ năng và trình độ cơ bản để bước vào việc làm. Nếu chỉ quy trách nhiệm cho lựa chọn cá nhân, các chính sách sẽ bỏ qua những rào cản trong giáo dục, hướng nghiệp và tiếp cận thông tin tuyển dụng.
Nghịch lý ấy không có nghĩa doanh nghiệp sẵn sàng nhận bất kỳ ai. Một số ngành, trong đó có xây dựng và vận tải, vẫn thiếu lao động, nhưng nhu cầu tuyển dụng không tự động biến thành cơ hội cho người chưa có kinh nghiệm hoặc kỹ năng phù hợp. Vì vậy, khoảng cách không nằm ở số lượng người và số lượng vị trí đơn thuần; nó nằm ở khả năng làm công việc cụ thể, điều kiện làm việc và mức độ sẵn sàng của người tìm việc.
Rời trường sớm, bước vào việc làm bấp bênh
Nhiều người trẻ bỏ học từ lớp 9 hoặc lớp 10, nhưng quyết định rời trường hiếm khi xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Có em khó theo kịp chương trình, thiếu định hướng nghề nghiệp; hoàn cảnh gia đình, quãng đường đến trường và sự thiếu hỗ trợ trong quá trình trưởng thành cũng góp phần đẩy các em ra khỏi lớp học. Trường hợp Nguyễn Văn L. cho thấy hệ quả cụ thể: em nghỉ học khi gần hết lớp 10 sau thời gian học tập chật vật và không trúng tuyển vào trường gần nhà. Sau đó, em làm thuê theo mùa vụ, thu nhập thiếu ổn định. Đó là con đường dễ khiến người trẻ mắc kẹt: cần thu nhập trước mắt nhưng thiếu bằng cấp, kỹ năng và cơ hội học nghề để tiến tới công việc bền vững.
Gắn nhãn thanh niên thiếu kỹ năng là lười biếng sẽ không giải quyết được vấn đề. Một số người thiếu kinh nghiệm và chưa chủ động tìm việc; cũng có người ngại những công việc nặng nhọc hoặc nhận ra lựa chọn nghề ban đầu không phù hợp. Nhưng trách nhiệm không thể đặt hết lên vai người trẻ khi họ thiếu thông tin nghề nghiệp, khó tiếp cận đào tạo và có thể đã mất nền tảng học tập trước khi bước vào thị trường lao động. Với lao động thiếu kỹ năng, cánh cửa việc làm thường hẹp hơn, còn những công việc thời vụ khó tạo điều kiện tích lũy kinh nghiệm để đi xa hơn.
Doanh nghiệp cần người, nhưng không phải kỹ năng nào cũng khớp
Doanh nghiệp thiếu lao động và người trẻ thất nghiệp có thể cùng tồn tại vì nhu cầu tuyển dụng không khớp với những gì ứng viên được học hoặc có thể làm. Cơ cấu và chất lượng đào tạo chưa theo sát nhu cầu thị trường là một nguyên nhân được nêu; cơ hội tiếp cận giáo dục, thông tin việc làm và học nghề cũng hạn chế hơn ở vùng xa, vùng có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Nếu khóa học không giúp người học hình dung rõ công việc thực tế, còn tin tuyển dụng không đến được nơi thanh niên đang tìm thông tin, khoảng cách ấy sẽ tiếp tục nới rộng.
Cách tuyển dụng và cách tìm việc cũng chưa gặp nhau. Thông tin thường được đăng trên sàn việc làm, hội chợ nghề nghiệp, trong khi nhiều người trẻ ít tiếp cận các kênh này; mạng xã hội quen thuộc với họ lại thường được dùng cho nội dung giải trí. Doanh nghiệp cần đưa tin tuyển dụng đến nơi thanh niên có mặt, trong đó có mạng xã hội, nhưng phải trình bày rõ yêu cầu, môi trường làm việc và đường phát triển nghề nghiệp. Tuyển dụng qua mạng xã hội chỉ hữu ích khi thông tin đáng tin cậy và đi kèm cơ hội để ứng viên hiểu mình sẽ làm gì.
Giữ người học ở lại và nối đào tạo với việc làm
Giải pháp cần bắt đầu trước khi học sinh rời trường: phát hiện sớm nguy cơ bỏ học, nâng chất lượng hướng nghiệp và tập huấn giáo viên để hỗ trợ các em chọn con đường phù hợp. Hướng nghiệp không nên dừng ở việc giới thiệu một danh sách nghề được cho là dễ xin việc. Học sinh cần được tiếp xúc với yêu cầu thực tế, điều kiện làm việc và những kỹ năng cần có, để lựa chọn dựa trên hiểu biết thay vì chạy theo xu hướng.
Tiếp đó, kết nối trường doanh nghiệp phải trở thành hoạt động thường xuyên, không chỉ là một ngày hội tuyển dụng. Trường học và cơ sở đào tạo nghề nên phối hợp với doanh nghiệp để cập nhật nội dung học, cung cấp thông tin vị trí việc làm và tạo cơ hội tiếp cận công việc thực tế. Cơ quan quản lý cũng cần phối hợp với địa phương mở rộng cơ hội học nghề và việc làm cho thanh niên. Khi tuyển dụng xuất hiện trên các kênh người trẻ dùng, còn chương trình đào tạo gắn với nhu cầu thật, doanh nghiệp có thể tiếp cận ứng viên phù hợp hơn. Con số 1,6 triệu sẽ không giảm chỉ bằng lời kêu gọi; cần một lộ trình nối từ lớp học đến kỹ năng và việc làm.
