Nghịch lý ngành STEM: đông người học, ít người làm được việc
Nghịch lý nhân lực ngành STEM Việt Nam là hiện tượng số lượng sinh viên chọn các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học tăng nhanh nhưng doanh nghiệp vẫn thiếu nhân sự đáp ứng được yêu cầu công việc, phản ánh khoảng cách giữa cách đào tạo trong nhà trường với năng lực thực tiễn mà thị trường lao động cần. Những con số mới nhất cho thấy sức hút của các ngành STEM đang ở mức chưa từng có. Tính đến ngày 21/8, hơn 633.000 thí sinh đã xác nhận nhập học đại học, tăng khoảng 4,2% so với đợt 1 năm trước; trong đó khoảng 212.600 thí sinh lựa chọn các ngành STEM, chiếm 33,6%, tương đương hơn một phần ba tổng số người xác nhận nhập học. STEM rõ ràng đã trở thành xu hướng chọn ngành, nhưng xu hướng này chưa tự động chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh trên thị trường lao động.
Doanh nghiệp khát nhân lực STEM: thiếu không phải ở số lượng
Khi nói đến thiếu nhân lực STEM, vấn đề không nằm ở việc ngành STEM Việt Nam ít người theo học, mà ở chỗ thị trường lao động thiếu người làm được việc thực sự. Một khảo sát cho thấy 73% doanh nghiệp trong lĩnh vực kỹ thuật gặp khó khăn khi tìm kiếm nhân sự phù hợp. Dù số lượng người theo học STEM gia tăng, tình trạng thiếu nhân tài STEM chất lượng cao vẫn là thách thức không chỉ tại Việt Nam mà còn ở nhiều thị trường khác. Nguyên nhân nằm ở khoảng cách giữa chương trình đào tạo nặng lý thuyết với yêu cầu luôn biến đổi của các ngành AI, bán dẫn, tự động hóa, dữ liệu lớn và sản xuất thông minh, nơi doanh nghiệp cần kỹ sư vừa vững chuyên môn, vừa thạo công nghệ mới, có ngoại ngữ, tư duy phân tích, khả năng tự học và giải quyết vấn đề. Việc tốt nghiệp một ngành STEM hiện nay mới chỉ là giấy thông hành cơ bản, chưa phải bảo chứng về năng lực nghề nghiệp.
Giáo dục STEM thực hành: VEX IQ Robotics cho thấy lời giải
Muốn giải bài toán thiếu nhân lực STEM, phải thay đổi cách dạy – đưa giáo dục STEM thực hành vào từ bậc phổ thông, để học sinh “chạm” công nghệ ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Một ví dụ điển hình là sân chơi VEX IQ Robotics tại Trường THCS Cầu Giấy. Trường vừa tổ chức Vòng loại Giải VEX IQ Cầu Giấy 2026 – LEVEL UP với sự tham gia của 58 đội thi, tăng đáng kể so với 49 đội của mùa giải trước; gần 300 học sinh tham gia cho thấy sức hút ngày càng lớn của Robotics và giáo dục STEM tại đây. Ở sân chơi này, học sinh trải nghiệm tương đối đầy đủ quy trình một cuộc thi Robotics, từ thiết kế, lắp ráp, chuẩn bị robot, kiểm tra kỹ thuật, lập trình, xây dựng chiến thuật đến trực tiếp vận hành robot trên sân đấu. Qua từng phần thi, các em vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tế, rèn tư duy logic, sáng tạo, làm việc nhóm và ứng biến trước tình huống phát sinh. Đây chính là loại kỹ năng doanh nghiệp đang cần nhưng hiếm thấy ở nhiều cử nhân STEM mới ra trường.
Từ một cuộc thi Robotics đến hệ sinh thái STEM toàn diện
Một cuộc thi như VEX IQ Robotics không chỉ dừng ở trải nghiệm ngắn hạn, mà có thể trở thành hạt nhân của một hệ sinh thái STEM rộng hơn. Trường THCS Cầu Giấy được đầu tư phòng thực hành giáo dục STEM, với cơ sở vật chất và trang thiết bị giúp giáo viên, học sinh tăng cường hoạt động thực hành, tiếp cận khoa học công nghệ và Robotics. Trên nền tảng đó, nhà trường đang từng bước xây dựng hệ sinh thái giáo dục STEM Robotics theo tiêu chuẩn VEX, tổ chức hoạt động bài bản và có tính kết nối. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở từng trường lẻ tẻ, tác động sẽ rất hạn chế. Một hệ sinh thái STEM hiệu quả phải tạo ra dòng chảy tri thức và nhân lực liên tục giữa các mắt xích: giáo dục phổ thông – đại học/đào tạo nghề – cơ sở nghiên cứu – doanh nghiệp – thị trường lao động. Nghĩa là Robotics ở phổ thông phải nối được với phòng thí nghiệm đại học, trung tâm nghiên cứu và dây chuyền sản xuất thông minh của doanh nghiệp.
Hệ sinh thái STEM và năng lực cạnh tranh quốc gia
Trong nền kinh tế toàn cầu chịu tác động mạnh của trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh và tái cấu trúc chuỗi cung ứng, năng lực STEM đã trở thành cấu phần cốt lõi của sức mạnh quốc gia. Ngân hàng Thế giới cảnh báo muốn theo đuổi tham vọng công nghệ cao và mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam không chỉ cần mở rộng nguồn cung sinh viên STEM mà còn đặc biệt cần đội ngũ chuyên gia xuất sắc, có khả năng dẫn dắt nghiên cứu, vận hành phòng thí nghiệm chuẩn quốc tế và đưa công nghệ ra thị trường. Đích đến cuối cùng của STEM không phải biến tất cả mọi người thành nhà khoa học, mà là xây dựng một thế hệ công dân chủ động thích ứng, sáng tạo và làm chủ công nghệ – nền tảng vững cho năng lực cạnh tranh quốc gia. Vì vậy, việc xây dựng một hệ sinh thái STEM toàn diện – nơi giáo dục thực hành (như VEX IQ Robotics), chính sách học bổng cho khoa học cơ bản và kỹ thuật then chốt, cùng nhu cầu doanh nghiệp được kết nối – không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết.
