Một hành trình đời bất ngờ: từ giảng đường hóa học đến không gian Then Tày
Câu chuyện về PGS.TS Hoàng Thị Chiên, cựu giảng viên khoa Hóa học Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, đồng thời là nghệ nhân hát Then ở tuổi U70, là minh chứng sống động cho khả năng kết hợp nền tảng học thuật với đam mê âm nhạc dân tộc, mở ra một hướng đi mới cho việc bảo tồn hát Then truyền thống trong đời sống đương đại. Ít ai nghĩ người phụ nữ dành phần lớn cuộc đời cho giảng dạy và nghiên cứu khoa học lại bước sang một chương hoàn toàn khác sau khi nghỉ hưu: trở thành nghệ nhân dân gian Việt, cầm đàn tính, hát Then trên sân khấu lớn cùng con trai là ca sĩ Hoàng Dũng. Hành trình ấy không chỉ là câu chuyện đổi nghề, mà là sự lựa chọn rất có ý thức để quay về với cội nguồn văn hóa Tày của mình và tự thân đem di sản bước vào đời sống hôm nay.
PGS.TS Hoàng Thị Chiên: nền tảng học thuật là điểm tựa cho nghệ nhân dân gian
Theo thông tin từ ê-kíp chương trình, mẹ của ca sĩ Hoàng Dũng là PGS.TS Hoàng Thị Chiên, sinh năm 1960, cựu giảng viên khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên. Công việc giảng dạy, nghiên cứu vốn đòi hỏi tư duy hệ thống, kỷ luật và sự kiên trì – những phẩm chất ít khi được nhắc tới trong câu chuyện bảo tồn nghệ thuật, nhưng lại là nền móng rất quan trọng khi bà bước sang vai trò nghệ nhân hát Then truyền thống. Sau khi nghỉ hưu, bà dành nhiều thời gian cho hát Then và hiện là nghệ nhân của tốp Then Suối Ngàn, trực tiếp thực hành và biểu diễn trên các sân khấu. Ở tuổi U70, việc vẫn thường ngồi trước tài liệu, máy tính vào ban đêm cho thấy bà không tách biệt hai thế giới học thuật và nghệ nhân dân gian Việt, mà dùng tinh thần nghiên cứu để hiểu sâu, giữ đúng bản sắc Then Tày khi đưa lên không gian biểu diễn.
Người mẹ “vừa làm mẹ, vừa làm bố” và sợi dây nối hai thế hệ âm nhạc
Đằng sau danh xưng PGS.TS và nghệ nhân hát Then là câu chuyện rất đời của người phụ nữ phải một mình gánh cả gia đình. Khi Hoàng Dũng mới 6 tuổi, bố anh qua đời, mẹ trở thành chỗ dựa chính của hai người con, đồng thời chăm sóc cả mẹ chồng. Nam ca sĩ từng nói mẹ “vừa làm mẹ, vừa làm bố” của hai anh em – một câu nói cho thấy nghệ thuật trong gia đình họ không nảy mầm từ xa xỉ, mà từ sức bền và sự nhẫn nại. Lựa chọn tôn trọng quyết định nghệ thuật của con trai, không áp đặt con phải đi theo một con đường nhất định, bà Hoàng Thị Chiên góp phần nuôi dưỡng một nghệ sĩ trẻ biết nhìn âm nhạc như câu chuyện và cảm xúc, chứ không chỉ là nghề nghiệp. Mối quan hệ mẹ – con trở thành chiếc cầu mềm mại nối giữa âm nhạc dân tộc và dòng chảy nhạc đương đại, nơi mỗi người bổ sung cho người kia một phần còn thiếu.
Khoảnh khắc sân khấu: hát Then truyền thống gặp âm nhạc đương đại
Trong công diễn 4 của chương trình "Anh trai vượt ngàn chông gai", Hoàng Dũng cùng Hoàng Rob, Thỏ (Da LAB), Tùng Mint và Will đã chọn tiết mục "Tích tịch tình tang", lấy cảm hứng từ câu chuyện Thạch Sanh. Với tư cách người dân tộc Tày, anh ngay lập tức nghĩ đến câu hát “đàn kêu tích tịch tình tang” và muốn dùng cơ hội này để đưa văn hóa dân tộc mình vào phần trình diễn. Nhóm sử dụng câu chuyện về tiếng đàn để kết nối chất liệu dân gian với âm nhạc đương đại, vừa khai thác không khí lễ hội, múa, hình ảnh dân gian, vừa đặt trong dàn dựng hiện đại. Điểm nhấn mạnh nhất là sự xuất hiện của "Hoàng Dũng mẹ" trên sân khấu: bà Hoàng Thị Chiên cùng tốp Then Suối Ngàn trực tiếp hát Then, sử dụng đàn tính, tạo nên cuộc gặp mặt đẹp giữa hát Then truyền thống và pop/indie, giữa nghệ nhân dân gian Việt và nghệ sĩ mainstream ngay trong một tiết mục.
Ý nghĩa của một tấm gương: khi tri thức học thuật đồng hành cùng di sản
Từ một giảng viên đại học, bà Hoàng Thị Chiên dần trở thành người thực hành Then và trực tiếp biểu diễn. Hình ảnh bà cầm đàn tính, hát Then cùng con trai trên sân khấu không chỉ gây xúc động vì tình mẹ con, mà còn đại diện cho một khả năng rất cụ thể: tri thức hàn lâm có thể đồng hành chặt chẽ với việc gìn giữ âm nhạc dân tộc. Ê-kíp chương trình đã tham vấn về văn hóa địa phương để phần trình diễn giữ được những nét đặc trưng của Then Tày, và đó chính là nơi tầm nhìn của một người có nền tảng học thuật, hiểu về nghiên cứu, có thể phát huy. Ở tuổi U70, việc được công nhận là nghệ nhân của một tốp Then cho thấy hành trình quay về với di sản chưa bao giờ là “quá muộn”. Nó gửi đi một thông điệp rõ ràng: bảo tồn di sản không chỉ là công việc của các nhà sưu tầm hay cán bộ văn hóa, mà có thể bắt đầu ngay trong mỗi gia đình, từ những người mẹ, người cha chịu khó giữ tiếng đàn, tiếng hát của dân tộc mình.
