Một PGS.TS Hóa học và hành trình “hóa thân” thành nghệ nhân Then
Câu chuyện về PGS.TS Hoàng Thị Chiên, cựu giảng viên Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, sau khi nghỉ hưu trở thành nghệ nhân hát Then truyền thống, là một lát cắt hiếm thấy nơi tri thức hàn lâm và di sản dân gian gặp nhau trong cùng một con người, phá vỡ định kiến rằng khoa học và nghệ thuật dân tộc là hai thế giới tách biệt.
Điều gây kinh ngạc không phải chỉ là bảng thành tích học thuật của bà, mà là cách bà chọn “sự nghiệp thứ hai” khi đã ở tuổi U70. Từng là Phó Giáo sư – Tiến sĩ Giáo dục học, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, nguyên đại biểu Quốc hội khóa IX, với 37 năm cống hiến cho giáo dục, bà có đủ lý do để an nhàn nghỉ ngơi. Nhưng thay vì lùi vào hậu trường, bà bước ra sân khấu, ôm đàn tính, trở thành nghệ nhân của tốp Then Suối Ngàn và trực tiếp biểu diễn hát Then. Đó không chỉ là đam mê muộn màng, mà là một tuyên ngôn sống: tri thức càng cao, càng phải quay về với cội nguồn văn hóa.
Từ phòng thí nghiệm đến chiếu Then: một lối rẽ lạ trong văn hóa Việt
Ở Việt Nam, lộ trình quen thuộc của một PGS.TS thường khép lại bằng hội đồng khoa học, sách chuyên khảo, những khóa đào tạo sau đại học. Việc một nữ trí thức dân tộc Tày, sinh năm 1960, rời bục giảng khoa Hóa học để chuyên tâm thực hành hát Then và đàn tính là một lựa chọn đi ngược thói quen xã hội, nhưng lại rất hợp logic văn hóa.
Hát Then truyền thống của người Tày – Nùng vốn cần những người am hiểu nghi lễ, tiếng Tày, lối hát, nhịp phách và hệ biểu tượng phức tạp. Nền tảng nghiên cứu khoa học giúp bà Hoàng Thị Chiên “học lại” di sản của chính dân tộc mình bằng tư duy hệ thống: từ lời ca, lối hát đến nhạc cụ. Từ một giảng viên đại học, bà dần trở thành người thực hành Then và trực tiếp biểu diễn trên nhiều sân khấu. Ở tuổi mà nhiều người thu mình, bà chọn ra ánh đèn, chứng minh rằng nghệ nhân dân gian Việt hôm nay không chỉ là những người “thuần nghề”, mà có thể là các nhà khoa học chủ động ôm lấy di sản.
Âm nhạc gia đình: Khi mẹ hát Then, con viết “Nàng Thơ”
Không khó để nhận ra sợi dây nối giữa bà Hoàng Thị Chiên và ca sĩ Hoàng Dũng không chỉ là huyết thống, mà còn là âm nhạc gia đình. Mẹ là nghệ nhân hát Then, con là singer-songwriter sinh năm 1995 tại Thái Nguyên, nổi lên với album 25 và bản hit Nàng Thơ. Khi Hoàng Dũng chọn câu chuyện Thạch Sanh và câu hát “tích tịch tình tang” cho chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai, anh chủ động đưa chất liệu then Tày và đàn tính của mẹ lên cùng một sân khấu hiện đại.
Khoảnh khắc bà cầm đàn tính, hát Then cùng con trai trên sân khấu lớn, bên cạnh Tốp then Suối Ngàn, không chỉ là màn kết hợp thú vị giữa hai thế hệ, mà là tuyên bố nhẹ nhàng: di sản không phải thứ được trưng bày trong bảo tàng, mà là thứ vang lên trong ngôi nhà, trên sân khấu, trong đời sống sáng tạo của con cháu. Nếu tìm một minh chứng sống động cho cách hát Then truyền thống có thể bước vào đời sống nhạc trẻ mà không mất gốc, đó chính là âm nhạc gia đình của họ.
Người phụ nữ “vừa làm mẹ, vừa làm bố” và di sản vượt khỏi một gia đình
Đằng sau hình ảnh nghệ nhân dân gian Việt trên sân khấu là một hành trình rất đời: khi Hoàng Dũng mới 6 tuổi, bố anh qua đời, bà Hoàng Thị Chiên một mình nuôi hai con và chăm sóc cả mẹ chồng, đồng thời giữ trọn trọng trách của một nhà giáo đại học. Sự kiên nhẫn, cần mẫn trước tài liệu, máy tính vào ban đêm ở tuổi U70 mà con trai kể lại không chỉ cho thấy thói quen nghề nghiệp, mà còn là ý chí không cho phép mình dừng lại.
Khi người phụ nữ “vừa làm mẹ, vừa làm bố” ấy bước sang chương mới với hát Then, ta thấy một bài học vượt khỏi câu chuyện riêng tư: di sản chỉ sống khi có người dám ôm nó vào đời mình, dù phải bắt đầu ở tuổi gần 70. Sự nghiệp nghệ thuật của ca sĩ Hoàng Dũng – từ Á quân Giọng hát Việt 2015 đến các concert cháy vé – vì thế cũng không tách rời di sản ấy. Đó là cuộc đối thoại âm thầm nhưng mạnh mẽ giữa khoa học và dân gian, giữa thế hệ cha ông và thế hệ 9X, mà bà Hoàng Thị Chiên là điểm nối.”
