Một dấu mốc lịch sử, một câu hỏi cho hiện tại
Văn Miếu – Quốc Tử Giám là quần thể di tích gắn với lịch sử giáo dục Việt Nam, biểu tượng của đạo học, tinh thần tôn sư trọng đạo và khát vọng đào tạo nhân tài phụng sự đất nước. Năm 2026 đánh dấu 950 năm kể từ khi Quốc Tử Giám được thành lập dưới triều Lý; cột mốc ấy đáng tự hào, nhưng giá trị lớn hơn là buộc chúng ta nhìn lại trách nhiệm giáo dục hôm nay. Văn Miếu được dựng năm 1070 dưới thời vua Lý Thánh Tông, rồi năm 1076, vua Lý Nhân Tông lập Quốc Tử Giám, mở đầu cho trung tâm giáo dục chính quy đầu tiên của nước ta. Ban đầu, trường dành cho con em hoàng tộc, sau đó mở rộng cơ hội học tập cho những người có năng lực từ nhiều vùng và tầng lớp. Nhìn dấu mốc 950 năm Văn Miếu như một lễ kỷ niệm đơn thuần là chưa đủ: di sản này đặt ra câu hỏi liệu xã hội hiện đại có đang tạo điều kiện để người học phát triển và đóng góp hay không.

Đạo học là trọng người tài, không chỉ tôn vinh khoa bảng
Sức sống của Văn Miếu Quốc Tử Giám nằm ở những giá trị vượt khỏi khuôn viên di tích: coi trọng việc học, kính trọng người thầy và nhìn nhận nhân tài như nguồn lực của quốc gia. Qua các triều đại Lý, Trần, Hồ, Lê sơ, Mạc, Tây Sơn và Nguyễn, tinh thần đề cao việc học, tôn vinh người tài vẫn được quan tâm dù bối cảnh lịch sử và chính sách giáo dục đổi thay. Từ năm 1484 đến năm 1780, 82 bia tiến sĩ được dựng tại di tích, ghi danh những người đỗ đạt và lưu lại dấu ấn của nền khoa cử Việt Nam. Những tấm bia không nên chỉ được xem như bảng vàng của thành tích quá khứ. Chúng còn nhắc rằng học vấn đi cùng trách nhiệm với đất nước. Trọng dụng nhân tài vì thế không thể dừng ở lời ngợi ca hay bằng cấp; cần đánh giá năng lực, phẩm chất và đóng góp, đồng thời mở cơ hội để người có tài giải quyết những việc thiết thực.
Tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” được khắc trên bia tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, một lời nhắc rằng sức mạnh đất nước gắn với cách xã hội chăm lo, phát hiện và sử dụng người tài.
Đưa di sản giáo dục đến gần người học
Một di sản giáo dục chỉ thật sự sống khi thế hệ trẻ có thể học hỏi từ nó, thay vì chỉ đứng trước hiện vật để nghe kể. Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, hoạt động tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu lịch sử giúp học sinh tiếp cận kiến thức ngoài lớp học, rèn quan sát, nghiên cứu và khả năng chia sẻ giá trị văn hóa. Với sinh viên, di tích còn là không gian thực hành: tìm hiểu một công trình hay nhân vật lịch sử có thể giúp các em xây dựng câu chuyện và giới thiệu di sản tới công chúng. Kết hợp giáo dục lịch sử với trải nghiệm di sản, cùng sự phối hợp của gia đình, nhà trường và xã hội, có thể bồi dưỡng nhân cách và trách nhiệm cho người trẻ. Cách tiếp cận ấy biến việc học thành trải nghiệm có ý nghĩa, đồng thời nối ký ức lịch sử với năng lực vận dụng kiến thức trong đời sống.
Biến truyền thống hiếu học thành cơ hội cống hiến
Trong kỷ nguyên phát triển mới, học tập không thể chỉ hướng tới điểm số hay văn bằng. Đất nước cần những người có tri thức, năng lực, nhân cách và khát vọng đóng góp; vì vậy, truyền thống hiếu học phải đi cùng tự học suốt đời, tư duy độc lập, sáng tạo và khả năng làm chủ kiến thức, công nghệ. Đổi mới giáo dục sẽ thiếu ý nghĩa nếu người học có năng lực không được phát hiện, người thầy tâm huyết không được trân trọng, còn người tài không có môi trường phát triển công bằng và minh bạch. Cột mốc này nên khơi gợi trách nhiệm cụ thể: nhà trường tạo điều kiện cho học thật, dạy thật; xã hội mở đường để tài năng được thử sức; mỗi người học chủ động gắn tri thức với nhu cầu cộng đồng. Tự hào về di sản chỉ là điểm khởi đầu. Giá trị của 950 năm được đo bằng việc chúng ta trao cơ hội học tập và cống hiến cho các thế hệ hôm nay đến đâu.






