Cuộc thi di sản văn hóa không phải là buổi kiểm tra lịch sử mở rộng
Cuộc thi tìm hiểu Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám là một sân chơi giáo dục, nơi học sinh THCS Hà Nội tìm hiểu lịch sử, văn hóa và truyền thống hiếu học của dân tộc thông qua các phần thi tương tác, sáng tạo ngay tại không gian di sản thay vì chỉ học thuộc trong sách giáo khoa.
Điều đáng nói không phải là thêm một hoạt động ngoại khóa, mà là cách một cuộc thi di sản văn hóa biến di sản thành lớp học sống cho lứa tuổi trung học cơ sở. Tối 27/9, giữa không gian Hồ Văn thuộc quần thể Văn Miếu Quốc Tử Giám, ba đội thi đến từ ba Trường THCS Chu Văn An (Tây Hồ, Việt Hưng, Thanh Trì), mỗi đội gồm 10 học sinh, đã bước vào một trải nghiệm giáo dục lịch sử truyền thống theo đúng nghĩa “học mà chơi, chơi mà học”.
Kết cấu cuộc thi với các phần chào hỏi, thi kiến thức và kỹ năng sáng tạo cho thấy thông điệp rõ ràng: lịch sử không phải là những mốc năm khô cứng, mà là câu chuyện cần được kể lại bằng ngôn ngữ của thế hệ trẻ.
Khi học sinh THCS Hà Nội trở thành “người kể chuyện” cho Văn Miếu
Ở phần thi kiến thức, các em được “thử lửa” với lịch sử hình thành và phát triển Văn Miếu Quốc Tử Giám từ năm 1070, hệ thống 82 bia Tiến sĩ – Di sản tư liệu thế giới, cùng truyền thống khoa bảng Thăng Long – Hà Nội. Nhưng giá trị lớn nhất không nằm ở số câu trả lời đúng, mà ở chỗ học sinh phải hiểu để có thể diễn đạt lại, tranh luận và phản hồi trước bạn bè và ban giám khảo.
Phần thi sáng tạo như ghép tranh, sân khấu hóa, hùng biện hay xây dựng tình huống đã buộc kiến thức di sản phải “ra khỏi trang giấy”. Những câu chuyện về bậc hiền tài, về bia Tiến sĩ, về đạo học 950 năm được chuyển hóa thành ngôn ngữ kịch, lời hùng biện, cách xử lý tình huống nhóm. Đây là kiểu tiếp cận mà chương trình giáo dục lịch sử truyền thống trong lớp học rất khó đạt được nếu thiếu đi bối cảnh di sản sống động.
Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đang dần trở thành “không gian giáo dục di sản sinh động, nơi những giá trị của quá khứ được kết nối với đời sống đương đại, nhất là với thế hệ trẻ”.
Giải Nhất cho THCS Chu Văn An (xã Thanh Trì) và thông điệp về cách học mới
Việc Trường THCS Chu Văn An (xã Thanh Trì) giành giải Nhất không chỉ là tin vui của một tập thể, mà là minh chứng cho hiệu quả của mô hình kết hợp kiến thức với trải nghiệm sáng tạo. Ban tổ chức đánh giá các đội dựa trên kiến thức, khả năng trình bày, kỹ năng phối hợp và tính sáng tạo – tức là những phẩm chất mà giáo dục hiện đại hướng tới, chứ không dừng lại ở việc “nhớ đúng – trả lời đủ”.
Đáng chú ý, cả ba trường đều nhận các giải chuyên đề về không gian tương tác, không gian trải nghiệm ấn tượng và sáng tạo. Điều đó cho thấy cuộc thi di sản văn hóa này đã thành công trong việc biến mỗi đội thành một “nhà thiết kế học tập”: tự xây dựng cách kể chuyện, trình diễn và thu hút khán giả quanh chủ đề Văn Miếu Quốc Tử Giám.
Nhìn từ kết quả, có thể thấy nơi nào nhà trường coi trọng hoạt động trải nghiệm, khuyến khích học sinh bước ra khỏi lối học thuộc, nơi đó di sản trở thành chất liệu nuôi dưỡng tư duy chứ không phải gánh nặng ghi nhớ.
Liên minh văn hóa – giáo dục: chìa khóa để di sản sống trong thế hệ trẻ
Cuộc thi này không thể xuất hiện nếu thiếu sự phối hợp giữa Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cùng Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Sự bắt tay đó gửi đi một thông điệp quan trọng: bảo tồn di sản không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa, mà phải gắn chặt với chương trình học của học sinh THCS Hà Nội.
Cuộc thi hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), góp phần giúp học sinh tìm hiểu sâu hơn lịch sử, văn hóa, truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài của dân tộc. Nói cách khác, đây là cách “điền vào chỗ trống” giữa các khẩu hiệu về giáo dục lịch sử truyền thống và hành động cụ thể cho thế hệ trẻ.
Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Nguyễn Văn Hiền nhấn mạnh mong muốn học sinh “chuyển hóa hiểu biết thành hành động, tiếp nối mạch nguồn 950 năm đạo học của cha ông”. Nếu mỗi di tích có được một mô hình cuộc thi tương tự, bản đồ ký ức lịch sử trong tâm trí học sinh sẽ phong phú hơn nhiều so với những trang sách tĩnh.
Từ một đêm thi đến thói quen gìn giữ di sản mỗi ngày
Điểm đáng quý của cuộc thi tìm hiểu Văn Miếu – Quốc Tử Giám là nó không khép lại ở khoảnh khắc trao giải. Những gì học sinh nhận được là cách nhìn mới về di sản: không xa lạ, không “dành cho khách du lịch”, mà gắn với chính con đường học tập của các em. Cuộc thi góp phần bồi đắp tình yêu lịch sử, văn hóa dân tộc, đồng thời nâng cao ý thức gìn giữ, phát huy giá trị di sản Thăng Long – Hà Nội.
Từ góc độ người viết, đây nên được xem là mẫu hình để nhân rộng: tổ chức nhiều hơn các cuộc thi di sản văn hóa cho các cấp học, đưa học sinh đến với di tích bằng hoạt động tương tác, chứ không chỉ những buổi tham quan “chụp ảnh rồi về”. Khi học sinh được tự đặt câu hỏi, được tranh luận, được sáng tạo quanh một di tích như Văn Miếu Quốc Tử Giám, các em sẽ chủ động bảo vệ, giới thiệu và tự hào về lịch sử của mình.
Kết luận đơn giản nhưng mạnh mẽ: nếu muốn di sản sống, hãy trao nó cho học sinh – bằng những sân chơi sáng tạo như cuộc thi tối 27/9.
