Dân ca không phải hoài niệm, mà là lựa chọn nghề nghiệp nghiêm túc
Dân ca truyền thống Việt là những làn điệu, câu hát dân gian hình thành từ đời sống lao động và sinh hoạt của cộng đồng, được truyền miệng qua nhiều thế hệ, vừa là di sản văn hóa âm nhạc vừa là chất liệu để lớp nghệ sĩ hôm nay xây dựng một hành trình âm nhạc dân tộc chuyên nghiệp bền bỉ. Trong đời sống giải trí hiện nay, dân ca không còn là “góc trưng bày” hoài cổ, mà trở thành lựa chọn nghề nghiệp đầy thử thách của những ca sĩ dân ca chuyên nghiệp đi lên từ ký ức làng xóm, gia đình. Họ không hát dân ca như một tiết mục điểm xuyết, mà biến nó thành con đường lâu dài, chấp nhận cạnh tranh với nhạc thị trường nhưng vẫn giữ mình như người gìn giữ di sản văn hóa âm nhạc sống, biết thở, biết đổi mới.
Thanh Quý: Từ gió Lào Thạch Văn đến bản lĩnh trên sân khấu lớn
Câu chuyện tiêu biểu cho hành trình đó là Thanh Quý, cô gái vùng biển Thạch Văn (Thạch Hà, Hà Tĩnh) – nay là xã Đồng Tiến – lớn lên giữa gió Lào, mưa bão và một không gian đậm đặc dân ca truyền thống Việt. Từ nhỏ, cô đã thuộc nằm lòng Thập ân phụ mẫu, Mẹ dòng than thở cùng con, xẩm Nghệ; chỉ nghe vài lần là nhớ lời, cả với những ca khúc mới đặt trên giai điệu cổ. Chính kho tàng âm thanh tuổi thơ ấy đặt nền cho lựa chọn nghề: sau phổ thông, cô thi vào Khoa Thanh nhạc Trường Cao đẳng Văn hóa, Nghệ thuật Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, rồi một mình ra Hà Nội thi đỗ Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam để bước hẳn vào quỹ đạo ca sĩ dân ca chuyên nghiệp.
Kết quả không đến nhờ may mắn tức thời mà qua những mốc bền bỉ: giải A Liên hoan Hội Nhạc sĩ khu vực Bắc miền Trung năm 2013, Huy chương Bạc Cuộc thi Tài năng Âm nhạc trẻ toàn quốc năm 2016, Á quân 1 Tuyệt đỉnh song ca 2018 và hai giải tại Sao Mai 2019, trong đó có Giải Ba dòng Dân ca và Giải Thí sinh có phong cách trình diễn ấn tượng nhất. Các danh hiệu này ghi nhận không chỉ một giọng hát, mà cả hành trình âm nhạc dân tộc: từ cô bé miền biển thuộc dân ca trên sân đình đến nghệ sĩ có khả năng làm mới cách tiếp cận với âm nhạc truyền thống. Theo chính chia sẻ của cô, muốn biết “nơi mình thuộc về”, phải liên tục đem mình ra thử thách chứ không ngủ quên trên vài tấm huy chương.
“Món nợ” với quê hương và bài toán giữ – đổi dân ca trên sân khấu hiện đại
Điều đáng nói ở Thanh Quý không chỉ là số giải thưởng, mà là thái độ với dân ca. Cô gọi đó là “món nợ” với những câu hát quê hương: càng hát, càng khám phá lại càng thấy nhiều điều phải tiếp nối, vì dân ca với cô là quê hương, ký ức, là máu thịt và là nền tảng làm nên sự nghiệp hôm nay. Giữa guồng quay đời sống âm nhạc hiện đại, với những sản phẩm hình ảnh hoành tráng và chiến dịch quảng bá liên tục tạo áp lực lên nghệ sĩ dân gian, cô vẫn chọn trở về với giai điệu gắn bó từ nhỏ, lấy các chuyến về quê biểu diễn làm ưu tiên đầu tiên.
Chính vì xem dân ca là di sản văn hóa âm nhạc sống động, Thanh Quý không chấp nhận cách giữ gìn kiểu “đóng khung bảo tàng”. Cô thử sức với chầu văn, xẩm chợ, bolero, hát văn thay vì chỉ đứng yên ở dân ca xứ Nghệ, cho thấy một ca sĩ dân gian có thể linh hoạt mà không đánh mất hồn cốt. Cô chủ trương tiếp nhận giá trị cũ bằng tâm thế người trẻ, tìm cách kể lại bằng ngôn ngữ gần khán giả hôm nay nhưng vẫn giữ cấu trúc và tinh thần giai điệu đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhìn rộng ra, câu chuyện này cho thấy: bảo tồn dân ca truyền thống Việt không phải đóng cửa với sân khấu hiện đại, mà là bước lên sân khấu đó với bản sắc rõ ràng.
Hồ Lệ Thu: Khi hành trình âm nhạc dân tộc bắt đầu từ một lần “cãi” cha
Nếu Thanh Quý đi lên từ làng xóm với sự ủng hộ âm thầm của môi trường văn hóa, thì câu chuyện của Hồ Lệ Thu là một kiểu thử thách khác: đối diện rào cản gia đình. Dù cha là nhạc sĩ, ông không muốn con gái theo đuổi nghệ thuật. Cô buộc phải âm thầm đăng ký một cuộc thi hát, giấu cha, dù trong ban giám khảo có nhiều bạn bè của ông – một lựa chọn thể hiện rõ ý thức tự trọng nghề nghiệp ngay từ điểm xuất phát. Câu nói với cha: “Nếu con đậu, người ta sẽ nói do nhờ cậy. Còn nếu không đậu, con sẽ xác định được khả năng của mình đến đâu” không chỉ là lời giải thích, mà là tuyên ngôn về sự tự lập nghề nghiệp.
Ba mươi năm đi hát, rồi trở thành giám khảo khách mời của một chương trình ca nhạc trên sóng truyền hình, Hồ Lệ Thu đã đi trọn một vòng hành trình âm nhạc dân tộc của riêng mình. Có lúc cô tạm gác sân khấu để lập gia đình, nhưng sau những biến động, cô quay lại và khẳng định chưa từng có ý định từ bỏ âm nhạc. Điều này cho thấy, với những nghệ sĩ như cô, ca hát không phải nghề có thể “nghỉ hưu” theo lịch, mà gắn với đời sống nội tâm: mỗi biến cố lại hóa thành một ca khúc được khán giả yêu thích, bởi họ được nghe một người hát từ trái tim cho chính mình, rồi chạm tới trái tim người khác. Đó cũng là cách họ góp phần giữ lửa cho di sản văn hóa âm nhạc trong bối cảnh truyền hình giải trí và thị trường hóa.
Giữ gốc, bước tới: Tương lai của ca sĩ dân ca chuyên nghiệp
Điểm gặp nhau giữa Thanh Quý và Hồ Lệ Thu là niềm tin vào bản sắc cá nhân. Hồ Lệ Thu luôn nhắc lớp trẻ: “Mình phải là mình, không phải hình bóng của bất cứ ai” – lời nhắc tưởng quen nhưng rất khó giữ khi mạng xã hội và các show truyền hình liên tục đòi hỏi “phiên bản mới” của những người đã nổi tiếng. Trong khi đó, Thanh Quý xác định mục tiêu dài hạn: trở thành một thế hệ mới của dòng nhạc dân gian Việt Nam, kế thừa và phát huy giá trị truyền thống, đặc biệt với dân ca xứ Nghệ là trụ cột trong tiến trình sự nghiệp của cô.
Kế hoạch tiếp theo của Thanh Quý là các MV mới về quê hương, đất nước và xa hơn là album đầu tay – bước đi cho thấy những ca sĩ dân ca chuyên nghiệp hôm nay không đứng ngoài cuộc chơi sản phẩm số, mà tự tin đưa dân ca truyền thống Việt lên nền tảng hiện đại. Ở phía truyền hình, các chương trình ca hát vẫn mở đường cho tiếng nói của những người gắn bó với hành trình âm nhạc dân tộc; sau các vòng bán kết, khán giả tiếp tục dõi theo ai sẽ vào vòng cuối cùng của Hãy nghe tôi hát, nơi những giọng ca mới lại thử sức với kho tàng bài hát quen thuộc theo cách riêng. Nếu có điều gì đáng kỳ vọng, thì đó là: thế hệ nghệ sĩ trẻ sẽ coi dân ca như một con đường nghề nghiệp trọn đời, chứ không chỉ là “tiết mục thi cho có màu sắc”.
