Đào tạo văn hóa cơ sở: từ chủ trương đến kỹ năng bảo tồn bản sắc
Đào tạo văn hóa cơ sở là quá trình trang bị hệ thống kiến thức, kỹ năng và phương pháp tổ chức cho cán bộ và hạt nhân văn hóa ở xã, phường, thôn bản, nhằm xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng lành mạnh, đồng thời bảo tồn và truyền bá những giá trị văn hóa địa phương gắn với phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Đây không phải hoạt động lý thuyết khô khan, mà là chiến lược đầu tư vào những con người đang trực tiếp cầm trịch các phong trào văn hóa, văn nghệ tại cơ sở. Trong hai ngày 8 và 9-9, lớp tập huấn dành cho 130 lãnh đạo và công chức phụ trách lĩnh vực văn hóa ở xã, phường tập trung vào quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa Việt Nam, nhiệm vụ phát triển văn hóa thành phố trong giai đoạn mới, xây dựng xã, phường đạt chuẩn phát triển văn hóa toàn diện gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa 2025-2030. Đáng chú ý, học viên được hướng dẫn chi tiết về việc đánh giá, công nhận các danh hiệu văn hóa và cách triển khai phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" vào thực tiễn địa phương.
Cán bộ văn hóa xã phường: từ quản lý hành chính đến người dẫn dắt đời sống văn hóa cộng đồng
Điểm đáng nói của các khóa đào tạo văn hóa cơ sở hiện nay là chuyển vai cán bộ văn hóa xã, phường từ "người làm thủ tục" sang "người kiến tạo đời sống văn hóa cộng đồng". Bên cạnh nội dung về tuyên truyền, trang trí các thiết chế văn hóa cơ sở, tiêu chí văn hóa trong xây dựng nông thôn mới, phát triển hệ thống thư viện công cộng, chương trình tập huấn còn đi thẳng vào cách thành lập, tổ chức hoạt động và kỹ năng điều hành các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ quần chúng. Đây chính là nơi đời sống văn hóa cộng đồng diễn ra hằng ngày. Một phát biểu đáng trích dẫn là nhận định tại hội nghị khai mạc: thông qua tập huấn, học viên được trang bị thêm kiến thức, kỹ năng để triển khai nội dung xây dựng đời sống văn hóa, danh hiệu văn hóa và phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa", từ đó áp dụng phù hợp vào thực tế tại địa phương, cơ quan, đơn vị. Câu nói này thể hiện rõ mục tiêu: đào tạo để làm được, chứ không phải để có chứng chỉ. Khi cán bộ hiểu rõ công cụ, tiêu chí và biết tổ chức phong trào, đời sống văn hóa cộng đồng mới có cơ hội đi vào chiều sâu thay vì dừng ở các khẩu hiệu.
Ban Lồng: mô hình gắn đào tạo kỹ năng văn hóa với du lịch cộng đồng
Nếu lớp dành cho cán bộ xã, phường đặt nền chính sách, thì khóa đào tạo tại Bản Lồng lại cho thấy một hướng đi thực hành: đặt hạt nhân văn nghệ quần chúng vào trung tâm bảo tồn văn hóa địa phương. Từ ngày 7 đến 11-9, 47 học viên là nghệ nhân, nòng cốt tham gia hoạt động văn hóa, văn nghệ tại cơ sở được tập huấn chuyên môn ngay tại Làng văn hóa – du lịch Bản Lồng. Việc chọn địa điểm này không mang tính hình thức: nó tạo cầu nối trực tiếp giữa nội dung đào tạo với không gian du lịch cộng đồng, nơi văn hóa bản địa trở thành sản phẩm trải nghiệm. Trong 5 ngày, học viên được hướng dẫn xây dựng kế hoạch, tổ chức chương trình giao lưu văn hóa, văn nghệ phục vụ nhiệm vụ chính trị và phát triển du lịch; phương pháp quản lý, duy trì hoạt động các đội văn nghệ quần chúng; và kỹ năng bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Đó chính là phát triển kỹ năng văn hóa theo nghĩa đầy đủ: không chỉ biết diễn, mà còn biết quản lý, thiết kế chương trình phù hợp với đời sống văn hóa cộng đồng và nhu cầu du khách.
Hạt nhân văn nghệ quần chúng: đội ngũ giữ lửa bản sắc và truyền nghề cho thế hệ trẻ
Điểm mạnh nhất của mô hình đào tạo ở Bản Lồng là đặt trọng tâm vào nhóm hạt nhân văn nghệ quần chúng – những người trực tiếp dẫn dắt phong trào văn hóa ở thôn bản. Ban tổ chức nhìn nhận rõ: đội văn nghệ cộng đồng vừa duy trì hoạt động văn hóa, vừa truyền tải bản sắc cho thế hệ trẻ và giới thiệu giá trị độc đáo của cộng đồng tới du khách. Nói cách khác, họ là cầu nối ba chiều: giữa quá khứ – hiện tại, giữa cộng đồng – thế hệ trẻ, và giữa văn hóa địa phương – thị trường du lịch. Không dừng ở lý thuyết, học viên còn được các nghệ nhân hướng dẫn thực hành tổ chức trò chơi dân gian, tập luyện, dàn dựng các tiết mục dân ca, dân vũ, dân nhạc phản ánh bản sắc riêng của người Mông. Sự kết hợp giữa học và làm giúp họ nâng cấp khả năng tổ chức, biểu diễn và xây dựng chương trình sát với đời sống văn hóa địa phương, đồng thời có thể ứng dụng ngay vào hoạt động phục vụ khách du lịch. Khi 100% học viên hoàn thành chương trình và nhận chứng chỉ, điều đáng giá không nằm ở tờ giấy, mà ở một đội ngũ đã được "chuẩn hóa" về kỹ năng bảo tồn văn hóa địa phương.
Từ lớp học đến tương lai: vì sao phải kiên trì đầu tư cho đào tạo văn hóa cơ sở?
Điểm chung của hai chương trình là cùng hướng tới xây dựng một mạng lưới nhân lực văn hóa cơ sở có năng lực bảo tồn và truyền bá bản sắc, từ cấp quản lý (cán bộ văn hóa xã, phường) đến lực lượng thực hành (đội văn nghệ, nghệ nhân). Khi những con người này được đào tạo bài bản, đời sống văn hóa cộng đồng thoát khỏi tình trạng phong trào ngắn hạn, để trở thành quá trình liên tục, có thiết kế và có người chịu trách nhiệm. Kết quả khóa học tại Bản Lồng được đánh giá là góp phần đặt nền tảng để xã Quài Tở tiếp tục thúc đẩy bảo tồn văn hóa Mông, nâng cao chất lượng du lịch cộng đồng, từng bước xây dựng Bản Lồng trở thành điểm đến giàu bản sắc bên đèo Pha Đin. Đây chính là câu trả lời cho câu hỏi "đào tạo để làm gì": để văn hóa địa phương không bị hòa tan, mà trở thành trụ cột cho phát triển. Nếu nhìn dài hạn, chiến lược đào tạo văn hóa cơ sở là cách thức hợp lý nhất để bảo đảm rằng các chương trình, liên hoan, lễ hội ở nông thôn không biến thành "sân khấu hóa" xa lạ, mà tiếp tục xuất phát từ đời sống, ngôn ngữ và ký ức của cộng đồng.
