Người Việt ăn mặn gấp 1,6 lần WHO: vấn đề không thể xem nhẹ
Tình trạng người Việt ăn mặn quá nhiều là việc khẩu phần hằng ngày chứa lượng muối trung bình 8,07–8,1g, tức cao hơn khoảng 1,6 lần so với ngưỡng 5g muối/ngày mà Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị, dẫn tới gia tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim mạch và đột quỵ, đồng thời rút ngắn tuổi thọ thông qua gánh nặng bệnh không lây nhiễm kéo dài.
Điểm đáng lo không phải là con số đã giảm từ 9,4g năm 2015 xuống 8,1g muối/ngày, mà là việc xã hội đang coi đó như một "nếp ăn cho đậm đà" chứ không phải nguy cơ sức khỏe. Khi Cục Phòng bệnh cùng các đối tác quốc tế tổ chức hội thảo về giảm tiêu thụ muối và chế độ ăn lành mạnh ngày 19/8, thông điệp rõ ràng là: chúng ta đang đi sai hướng ngay từ mâm cơm gia đình. Nếu không xem việc giảm natri hiệu quả là ưu tiên sức khỏe cộng đồng, mục tiêu đến năm 2030 kéo mức tiêu thụ xuống dưới 7g/người/ngày sẽ chỉ nằm trên giấy.
Muối không chỉ nằm trong lọ muối: nước mắm và thực phẩm đóng gói là “bẫy natri”
Phần nguy hiểm nhất của “bệnh ăn mặn” không nằm ở những thìa muối rắc trực tiếp, mà ở lượng natri ẩn khó nhìn thấy trong các gia vị và thực phẩm chế biến. Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, phần lớn natri trong bữa ăn người Việt đến từ nước mắm, bột canh, hạt nêm, mì chính dùng khi nấu và khi ăn, chứ không phải từ muối ăn trực tiếp. Nước mắm ẩn muối theo nghĩa đen: chỉ một bát nước chấm đậm màu, thơm nức trên bàn ăn đã có thể chứa lượng natri đủ đẩy huyết áp của cả gia đình lên cao. Đồng thời, mì ăn liền, đồ ăn nhanh, thực phẩm đóng gói muối, đồ ăn vặt đang trở thành bẫy natri mới trong chế độ ăn hiện đại, đặc biệt ở đô thị và giới trẻ.
Ở các nước thu nhập cao, 70–80% natri đến từ thực phẩm chế biến sẵn; còn tại Việt Nam, vấn đề lại nằm giữa giao điểm của hai thế giới: vừa thói quen truyền thống nước mắm, bột canh; vừa làn sóng thực phẩm đóng gói tiện lợi. Chúng ta đang ăn mặn từ cả hai phía mà vẫn tưởng mình chỉ "ăn hơi đậm" cho ngon. Thực tế, những gói gia vị, chai sốt, hộp snack trong bếp và tủ lạnh mỗi gia đình đang âm thầm cộng dồn natri lên mức vượt xa ngưỡng an toàn của WHO, đẩy nguy cơ bệnh tim mạch ăn mặn đến gần hơn từng ngày.
Thói quen chấm đậm, chan nước dùng: đặc sản hay “đặc sản bệnh tật”?
Không ai phủ nhận nước chấm và bát nước dùng nóng hổi là linh hồn của nhiều món Việt, nhưng chính thói quen chấm đậm, chan nước dùng mới là động lực đẩy natri lên mức báo động. Các chuyên gia nhấn mạnh thói quen này là nguyên nhân trực tiếp khiến lượng muối của người Việt vượt ngưỡng khuyến nghị, với khoảng 81% lượng muối đến từ những bát nước chấm và thìa bột canh thêm vào thức ăn. Đáng nói hơn, chỉ 16% người Việt tự thấy mình ăn mặn, cho thấy chúng ta gần như đã mất khả năng nhận diện vị mặn trong khẩu phần.
Hệ quả không dừng ở con số trên báo cáo: ăn mặn quá nhiều làm tăng đáng kể áp lực lên hệ tim mạch, kéo theo tăng huyết áp, bệnh tim mạch và đột quỵ, thậm chí đe dọa tính mạng. Nhóm nguy cơ cao như người tăng huyết áp, đái tháo đường lại có xu hướng ăn mặn hơn mức trung bình, nghĩa là đang tự đẩy tình trạng bệnh của mình đi xa hơn nữa. Khi thói quen chấm đậm, chan nước dùng được coi là “đặc sản” văn hóa ẩm thực, chúng ta đã vô tình bình thường hóa một yếu tố nguy cơ hàng đầu cho bệnh tim mạch ăn mặn. Nếu muốn sống lâu hơn, câu hỏi không phải “món này có ngon không?”, mà là “bát này có đang quá mặn không?”.
6 chiến lược giảm natri hiệu quả từ PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu
Giảm natri hiệu quả không thể diễn ra trong một ngày, nhưng có thể bắt đầu ngay từ bữa tối hôm nay nếu chúng ta chấp nhận thay đổi. PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu đề xuất 6 giải pháp trị "bệnh ăn mặn" cho người Việt, trong đó nguyên tắc đầu tiên là giảm muối từ từ chứ không cắt đột ngột, vì vị giác cần 2–3 tuần để thích nghi. Tuần 1, giảm khoảng 1/3 lượng muối hoặc nước mắm khi nấu; tuần 2, bắt đầu hạn chế chấm nước mắm, nước tương và các loại gia vị mặn trên bàn ăn. Đây không chỉ là mẹo bếp núc, mà là chiến lược tái huấn luyện khẩu vị toàn gia đình.
Ý nghĩa của những đề xuất này nằm ở chỗ chúng hướng vào hành vi hàng ngày, đúng nơi natri đang âm thầm tích lũy: nêm nhạt hơn, bớt chấm, bớt chan, ưu tiên thực phẩm tươi thay vì thực phẩm đóng gói muối và đồ ăn nhanh. Giảm muối không đồng nghĩa loại bỏ hoàn toàn muối khỏi khẩu phần, mà là kiểm soát lượng muối ở mức phù hợp và duy trì lâu dài. Khi các giải pháp tại gia được hỗ trợ bằng chính sách như ghi nhãn cảnh báo dinh dưỡng mặt trước bao bì và quy định ngưỡng natri tối đa, chúng ta mới có cơ hội kéo mức tiêu thụ muối của cộng đồng xuống gần hơn với khuyến nghị của WHO.
Từ hội thảo tới mâm cơm: vì sao mỗi người phải hành động ngay?
Hội thảo ngày 19/8 về giảm tiêu thụ muối cho thấy hệ thống y tế đã nhìn thấy rõ gánh nặng bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường và các bệnh không lây nhiễm đang gia tăng cùng lối sống ăn mặn quá nhiều và phụ thuộc thực phẩm chế biến sẵn. Nhưng nếu chúng ta chỉ chờ bệnh viện và chính sách, cuộc chiến với natri sẽ thất bại ngay trong căn bếp. Công việc này, như các chuyên gia nhắc đi nhắc lại, phải bắt đầu từ mỗi người dân, từ những bữa ăn hằng ngày, ngay cả khi chưa mắc bệnh.
Thực chất, giảm muối là một trong những thay đổi ít tốn kém nhất nhưng mang lại lợi ích sức khỏe lâu dài rõ rệt: giảm nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim mạch ăn mặn và đột quỵ, đồng thời giảm gánh nặng điều trị cho cả gia đình lẫn hệ thống y tế. Câu hỏi đặt ra cho mỗi chúng ta không phải "có cần thiết giảm muối không?", mà là "chúng ta chấp nhận đánh đổi thêm bao nhiêu năm sống khỏe để giữ thói quen ăn mặn hiện tại?". Nếu một thìa cà phê muối mỗi ngày là ngưỡng an toàn WHO khuyến nghị, việc tiếp tục duy trì mức 8g trở lên chính là lời từ chối âm thầm với tuổi thọ của chính mình.
