Hàng hóa phái sinh là gì và vì sao Việt Nam phải tự định giá?
Thị trường hàng hóa phái sinh là nơi các doanh nghiệp và nhà đầu tư giao dịch các hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, quyền chọn hoặc sản phẩm cấu trúc dựa trên giá của hàng hóa cơ sở như nông sản, năng lượng, kim loại, nhằm mục tiêu phòng ngừa rủi ro giá, quản trị dòng tiền hoặc đầu cơ có kiểm soát trong một khuôn khổ pháp lý và hạ tầng tập trung, minh bạch, được giám sát chặt chẽ bởi cơ quan quản lý. Hiện nay, thị trường phái sinh Việt Nam vẫn chủ yếu tham chiếu giá quốc tế, nghĩa là nông dân, doanh nghiệp cà phê, gạo, cao su hay hồ tiêu buộc phải “sống chung” với biến động từ những sàn ở bên ngoài, dù nguồn cung thực tế nằm ngay trong nước. Đây là nghịch lý khiến năng lực phòng ngừa rủi ro giá còn hạn chế, và là lý do Việt Nam cần một chiến lược nghiêm túc để xây dựng giá tham chiếu trong nước.
Ngày 28/9/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương đã ký Quyết định số 2433/QĐ-BCT phê duyệt Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045. Về bản chất, đây là thông điệp chính sách mạnh mẽ: nhà nước chấp nhận coi thị trường phái sinh là công cụ thiết yếu để phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu, chứ không phải “sòng bạc” tài chính cần né tránh. Quan điểm này cần được nói rõ, bởi nếu xã hội tiếp tục nhìn phái sinh chỉ như công cụ đầu cơ, thị trường sẽ không bao giờ đủ sâu để hình thành giá tham chiếu trong nước.
Bức tranh hiện tại: Thị trường đã hình thành nhưng còn quá mỏng
Sau nhiều năm thử nghiệm, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh Việt Nam đã bước đầu hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro trước biến động giá. Năm 2025, thị trường đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, với giá trị giao dịch trên 1,9 triệu tỷ đồng. Con số này nghe có vẻ lớn, nhưng nếu so với quy mô xuất khẩu, nhập khẩu và nhu cầu bảo hiểm giá của các ngành cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu, điều – ước tính có quy mô hàng hóa cơ sở khoảng 30 tỷ USD mỗi năm – thì đây mới chỉ là “phần nổi của tảng băng”.
Vấn đề cốt lõi là phần lớn giao dịch vẫn liên thông với thị trường quốc tế. Điều đó giúp doanh nghiệp tiếp cận thanh khoản, nhưng đồng thời khiến thị trường phái sinh Việt Nam khó tạo ra giá tham chiếu trong nước. Nói thẳng, chúng ta đang “mượn” giá của thế giới để chốt giá hợp đồng, trong khi lợi thế về thông tin, mùa vụ và chuỗi cung ứng ngay tại Việt Nam chưa được chuyển hóa thành quyền định giá. “Năm 2025, thị trường đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, với giá trị giao dịch trên 1,9 triệu tỷ đồng” – nhưng con số đó vẫn chưa đủ để tạo sức nặng trong chuỗi giá trị khu vực.
Chiến lược 2026-2030: Mở rộng sản phẩm để phòng ngừa rủi ro giá hiệu quả
Đề án mới đặt mục tiêu tổng quát là phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh trở thành thị trường có tổ chức, vận hành minh bạch, an toàn, hiệu quả, gắn kết chặt chẽ với thị trường hàng hóa vật chất và phục vụ chủ yếu nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp. Đến năm 2030, thị trường phấn đấu đạt 8-10 triệu hợp đồng/năm, thu hút 300-500 doanh nghiệp tham gia và nâng tỷ lệ doanh nghiệp thuộc các ngành hàng chủ lực sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá lên khoảng 20-30%. Đây không chỉ là mục tiêu kỹ thuật, mà là bài kiểm tra xem doanh nghiệp có thật sự coi phái sinh là “bảo hiểm giá” hay không.
Về sản phẩm, Đề án chủ trương mở rộng và chuẩn hóa các hàng hóa phái sinh, ưu tiên mặt hàng có lợi thế cạnh tranh và xuất xứ Việt Nam, phấn đấu phát triển khoảng 10 mặt hàng nội địa được giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa. Danh mục được ưu tiên gồm nhóm năng lượng (dầu thô, xăng dầu thành phẩm, LNG, LPG, nhiên liệu bay, than, điện), nhóm nguyên liệu đầu vào (quặng sắt, HRC, phế liệu sắt thép, cao su, bông, ngô, đậu tương), nhóm kim loại (bạc, niken, đồng, thiếc, kẽm) và đặc biệt là nhóm hàng xuất khẩu chủ lực như cà phê, hồ tiêu, điều, gạo. Nếu các hợp đồng này được thiết kế sát nhu cầu giao nhận thực tế, doanh nghiệp sẽ có công cụ phòng ngừa rủi ro giá gắn chặt với hoạt động sản xuất – kinh doanh thay vì chỉ là “con số trên màn hình”.
Từ giá quốc tế đến giá tham chiếu trong nước: Thách thức và cơ hội
Một trong những tham vọng rõ ràng nhất của Đề án là từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước đối với 3-5 mặt hàng chủ lực đến năm 2030. Mục tiêu này nếu đạt được sẽ giảm dần sự phụ thuộc vào thị trường giao dịch nước ngoài và nâng vai trò của Việt Nam trong chuỗi giá trị hàng hóa khu vực. Về dài hạn, Đề án hướng tới việc hình thành 3-5 mặt hàng chủ lực của Việt Nam có vai trò tham chiếu giá trong nước và tham gia định hình giá khu vực. Đây là bước chuyển từ vị thế “người bán hàng theo giá người khác” sang “người có tiếng nói trong bàn đàm phán giá” – điều mà các quốc gia xuất khẩu lớn luôn nhắm tới.
Tuy vậy, để một mức giá trên sàn Việt Nam trở thành giá tham chiếu trong nước, cần ba điều kiện: thanh khoản đủ lớn, kết nối chặt với thị trường hàng hóa vật chất, và niềm tin của doanh nghiệp. Cấu trúc thị trường theo mô hình thống nhất, gồm thị trường tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa giữ vai trò trung tâm hình thành giá, và thị trường OTC được chuẩn hóa dần, là bước đi đúng nhưng không tự động tạo ra niềm tin. Thị trường chỉ sống khi doanh nghiệp thấy sử dụng công cụ phái sinh giúp họ chốt được biên lợi nhuận tốt hơn, thay vì phập phồng theo giá quốc tế. “Từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước đối với từ 3 đến 5 mặt hàng chủ lực, góp phần nâng cao vai trò của Việt Nam trong chuỗi giá trị và thị trường hàng hóa khu vực” là tuyên bố tham vọng nhưng hoàn toàn hợp lý nếu nhà quản lý chấp nhận để giá trên sàn phản ánh cung – cầu thực, kể cả khi có biến động mạnh.
Tầm nhìn 2045: Mảnh ghép còn thiếu của chiến lược phát triển thị trường tài chính
Định hướng đến năm 2045, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh được kỳ vọng trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống thị trường tài chính và thương mại, có mức độ kết nối cao với khu vực và thế giới thông qua liên thông hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, chia sẻ dữ liệu và hợp tác với các Sở giao dịch quốc tế. Mục tiêu là đưa thị trường phái sinh Việt Nam trở thành một trong những thị trường có quy mô và mức độ kết nối cao trong khu vực Đông Nam Á, vận hành đầy đủ, hiện đại, gắn với thị trường hàng hóa thực, với khung pháp lý và quản trị rủi ro tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Muốn đạt tầm nhìn đó, Đề án nhấn mạnh ba trụ cột: hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ cho toàn bộ hoạt động giao dịch, bao quát đầy đủ các hình thức giao dịch và kiểm soát rủi ro; đầu tư hạ tầng hiện đại từ hệ thống giao dịch, thanh toán bù trừ, kho bãi, giao nhận, dữ liệu thị trường; và mở rộng chủ thể tham gia, từ doanh nghiệp lớn đến cá nhân, hộ sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt trong nông sản, để tăng khả năng phòng ngừa rủi ro giá và chiều sâu thị trường. Nếu làm được, thị trường phái sinh sẽ không còn là sân chơi hẹp của một vài nhà môi giới, mà trở thành “lớp bảo hiểm giá” chung cho nền kinh tế – mảnh ghép còn thiếu trong chiến lược phát triển thị trường tài chính toàn diện.
