Làn sóng giáo viên khởi nghiệp edtech: Khi người đứng lớp tự viết lại công cụ dạy – học
Làn sóng giáo viên khởi nghiệp trong lĩnh vực edtech là xu hướng những thầy cô trực tiếp đứng lớp chủ động tự thiết kế phần mềm học tập, học liệu và công cụ edtech Việt để giải quyết những vấn đề họ gặp mỗi ngày trên lớp, thay vì chỉ sử dụng giáo án và công cụ có sẵn do người khác tạo ra. Xu hướng này không chỉ thay đổi vai trò của giáo viên, từ người truyền thụ thành người sáng tạo sản phẩm, mà còn góp phần định hình lại cách học của hàng nghìn học sinh theo hướng cá nhân hóa và giàu trải nghiệm hơn.
Điểm chung của những câu chuyện mới này là: sản phẩm không sinh ra trong phòng họp của doanh nghiệp công nghệ, mà bắt đầu từ những bất cập rất cụ thể của lớp học. Nữ giáo viên tiểu học Nguyễn Thu Hà quyết định nghỉ việc để khởi nghiệp với sản phẩm giáo dục nhằm tạo ra công cụ học tập sáng tạo, giúp trẻ học qua trải nghiệm thay vì ghi nhớ máy móc. Ở một hướng khác, thầy Hóa Đặng Đình Thành tự xây dựng phần mềm quản lý mục tiêu học tập cho hàng nghìn học sinh nhờ sự hỗ trợ của AI. Hai câu chuyện cho thấy: ai hiểu rõ “nỗi đau” của học sinh hơn chính giáo viên?
Từ lớp học tiểu học đến doanh nghiệp học liệu: câu chuyện của một cô giáo bỏ biên chế
Với Nguyễn Thu Hà, gần 9 năm đứng lớp ở một trường tiểu học ở Hải Phòng không chỉ mang lại kinh nghiệm mà còn để lại một nỗi băn khoăn kéo dài: học sinh học để thi hay học để nhớ và vận dụng? Cô nhận thấy nhiều em chỉ học thuộc để làm bài kiểm tra rồi quên rất nhanh, trong khi những tiết học có trò chơi, mô hình trực quan và hoạt động trải nghiệm lại khiến các em hào hứng và ghi nhớ lâu hơn. Những quan sát lặp đi lặp lại ấy là “điểm đau” mà hệ thống sách giáo khoa khó giải quyết, nhưng một giáo viên khởi nghiệp thì có thể thử cách khác.
Ban đầu, Thu Hà tự thiết kế thẻ học, mô hình giấy, bộ câu hỏi và trò chơi cho lớp chủ nhiệm. Khi đồng nghiệp lần lượt xin thêm để dùng, cô nhận ra mình đang nắm một nhu cầu rất thực tế. Năm 2024, sau nhiều tháng cân nhắc, cô quyết định nghỉ việc – một bước đi mà nhiều người xem là liều lĩnh – để tập trung xây dựng doanh nghiệp nhỏ chuyên thiết kế và sản xuất bộ học liệu cho học sinh tiểu học. Cô dồn toàn bộ số tiền tiết kiệm gần 400 triệu đồng vào dự án, một con số đủ cho thấy đây không phải “thú vui” bên lề mà là một lựa chọn nghiêm túc cho sự nghiệp mới.
Sản phẩm đầu tiên là bộ thẻ học kết hợp trò chơi giúp trẻ luyện toán, tiếng Việt và kỹ năng tư duy thông qua hoạt động tương tác. Khác với kiểu bài tập in trên giấy dùng một lần, các bộ học liệu được thiết kế để dùng lại nhiều lần, khuyến khích cha mẹ cùng học với con. Cô gửi những lô sản phẩm đầu tiên cho giáo viên ở nhiều địa phương dùng thử, lắng nghe góp ý về kích thước, màu sắc, chất liệu, cách hướng dẫn… rồi chỉnh sửa liên tục trước khi bán rộng rãi. Quá trình này giống một chu trình R&D thu nhỏ, nhưng diễn ra ngay trong cộng đồng giáo viên – phụ huynh.
Từ thầy Hóa đến lập trình viên bất đắc dĩ: phần mềm OKR cho hàng nghìn học sinh
Nếu câu chuyện của Thu Hà là hành trình từ bảng đen đến bộ thẻ học, thì thầy Đặng Đình Thành lại đi từ ống nghiệm đến phần mềm học tập. Năm 2022, khi một ngôi trường phổ thông mới được thành lập tại Hải Phòng, anh trở thành một trong những giáo viên Hóa học đầu tiên của trường. Ba năm đầu, ngoài việc giảng dạy, anh còn làm giáo viên chủ nhiệm và sớm đối mặt với bài toán quản lý mục tiêu học tập của hàng trăm học sinh – mỗi em một lộ trình khác nhau. Excel và Google Drive tỏ ra bất lực khi mỗi học sinh là một file riêng, học sinh phải dùng các hàm phức tạp để tự đánh giá.
Lấy cảm hứng từ hệ thống OKR trong tập đoàn nơi mình công tác, anh bắt đầu “dịch” khái niệm này sang ngôn ngữ của học sinh: đơn giản hơn, gần gũi hơn nhưng vẫn giữ tinh thần dám đặt mục tiêu vượt vùng an toàn. Tuy nhiên, nếu chỉ đổi cách hướng dẫn mà vẫn quản lý thủ công thì mọi thứ sẽ nhanh chóng quay lại vết xe cũ. Ý tưởng xây dựng một phần mềm quản lý OKR từ đó hình thành.
Không được đào tạo về lập trình, lại không xuất phát từ lĩnh vực công nghệ, anh chọn AI làm “bạn đồng hành” để tự học, tự viết và từng bước hoàn thiện phần mềm. Anh thừa nhận khó nhất là đọc hiểu mã để biết chúng có đúng với ý định của mình hay không; cứ sửa một lỗi lại sinh thêm nhiều lỗi khác, nhiều lần phải làm lại từ đầu. Điều giữ anh không bỏ cuộc không phải sự tò mò với công nghệ, mà là mong muốn giảm tải cho đồng nghiệp và hỗ trợ học sinh. Khi phần mềm được đưa vào sử dụng, dữ liệu không còn nằm trong hàng chục file rời rạc; mọi thứ được kết nối trong một hệ thống thống nhất, giáo viên chủ nhiệm giảm nhiều việc, học sinh thích thú với công cụ trực quan, dễ dùng hơn.
Tác động thực tế: khi sáng kiến giáo dục gắn chặt với nhu cầu lớp học
Điểm đáng nói ở những sản phẩm này là mức độ “bám lớp học” rất cao. Bộ học liệu của Thu Hà được xây dựng theo nguyên tắc “học qua chơi”, giúp trẻ chủ động khám phá thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức một chiều. Những nội dung về kỹ năng sống, tư duy logic, khoa học, cảm xúc, kỹ năng giao tiếp… đều xuất phát từ quan sát thực tế chứ không phải từ một bộ đề cương nào áp xuống. Sau hai năm hoạt động, hàng chục nghìn bộ học liệu đã được sử dụng tại nhiều địa phương trên cả nước – một con số cho thấy nhu cầu về công cụ edtech Việt do chính giáo viên phát triển không hề nhỏ.
Ở phía thầy Thành, phần mềm OKR mới áp dụng trong một học kỳ nhưng đã đem lại những tín hiệu tích cực: học sinh biết cách đặt mục tiêu rõ ràng hơn, dám chọn mục tiêu mang tính thử thách chứ không còn “an toàn” như trước. Giáo viên chủ nhiệm được giảm tải khi mọi dữ liệu nằm trong một hệ thống thống nhất, không còn cảnh “chìm” trong file Excel. Không ngạc nhiên khi đề tài phần mềm OKR giúp anh tiếp tục được vinh danh trong hệ thống với các sáng kiến giáo dục, sau khi từng lọt top 12 với đề tài về cá nhân hóa trong chăm sóc phụ huynh. Cả hai câu chuyện cho thấy: khi giáo viên trở thành người thiết kế công cụ, chất lượng học tập được cải thiện bằng những giải pháp sát với nhu cầu thực tế nhất.
Cơ hội và thách thức cho mô hình “vừa dạy vừa làm sản phẩm”
Mô hình kết hợp giảng dạy với phát triển công cụ học tập không chỉ là câu chuyện đẹp, mà còn mở ra một hướng đi mới cho ngành giáo dục. Từ một giáo viên đứng lớp, Thu Hà chuyển sang vai trò doanh nhân với mong muốn tạo ra sản phẩm giúp việc học gần gũi, thú vị và hiệu quả hơn. Doanh nghiệp của cô xây dựng website, gian hàng trên sàn thương mại điện tử, phát triển kênh mạng xã hội để chia sẻ mẹo dạy học, trò chơi giáo dục và hướng dẫn sử dụng học liệu. Cô lập cộng đồng trực tuyến cho giáo viên và phụ huynh, tổ chức tập huấn miễn phí, tặng học liệu cho trường vùng sâu – tức là không chỉ bán sản phẩm mà còn xây dựng một hệ sinh thái học tập.
Định hướng tiếp theo của doanh nghiệp là ứng dụng trí tuệ nhân tạo để cá nhân hóa nội dung học tập và phát triển các bộ học liệu song ngữ, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của gia đình. Thu Hà cũng mong muốn đưa sản phẩm ra thị trường khu vực, nơi nhu cầu về học liệu sáng tạo dành cho trẻ đang tăng nhanh. Ở phía thầy Thành, câu chuyện từ một giáo viên không chuyên công nghệ biến ý tưởng thành sản phẩm cho thấy một điều: ranh giới giữa “người dùng” và “người tạo” trong giáo dục đang mờ dần. Khi nhà trường biết ghi nhận, vinh danh sáng kiến giáo dục, những giáo viên khởi nghiệp với công cụ edtech Việt sẽ có thêm động lực để tiếp tục thử nghiệm, sai và làm lại – đúng tinh thần đổi mới mà chính họ đang dạy cho học sinh.
Kết luận không thể trung tính: nếu ngành giáo dục muốn thoát khỏi cảnh phụ thuộc hoàn toàn vào bộ sách và phần mềm “đóng gói” từ bên ngoài, cần mạnh dạn đặt niềm tin và nguồn lực vào những sáng kiến đi lên từ bục giảng. Giáo viên khởi nghiệp không phải là trào lưu nhất thời, mà là biểu hiện của một hệ thống đang tự điều chỉnh từ bên trong.
