Tuyển than bằng tia X kết hợp AI là gì và vì sao TKV chọn con đường này?
Tuyển than bằng tia X kết hợp AI là phương pháp dùng tia X để “soi” cấu trúc vật liệu, sau đó dùng thuật toán trí tuệ nhân tạo nhận diện và tách riêng than với đá, giúp quá trình tuyển than AI diễn ra tự động, chính xác hơn nhiều so với sàng tuyển thủ công truyền thống.
Điểm mấu chốt cần nhấn mạnh là đây không chỉ là một thử nghiệm công nghệ mới cho than Việt Nam, mà là cuộc “đổi máy” bắt buộc nếu Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản muốn giữ hiệu suất trong bối cảnh khối lượng sản xuất khoảng 40 triệu tấn than mỗi năm. Những dây chuyền cũ, đầu tư từ nhiều năm trước, khó có thể tiếp tục đáp ứng yêu cầu nâng tỷ lệ thu hồi, tăng chất lượng than cục và giảm phụ thuộc vào lao động thủ công. Trong bối cảnh ngành than đẩy mạnh khoa học công nghệ, chuyển đổi số và tự động hóa, tia X khai thác kết hợp AI trở thành lựa chọn mang tính chiến lược hơn là một “xu hướng” nhất thời.
Hợp tác với Tianjin Meiteng: Việt hóa công nghệ tuyển than AI
Điểm đáng chú ý trong bước đi của TKV công nghệ là họ không tự mày mò, mà chọn hợp tác với Tập đoàn Tianjin Meiteng Technology (Trung Quốc), doanh nghiệp mang đến giải pháp tuyển than bằng tia X kết hợp trí tuệ nhân tạo. Trong các chương trình làm việc, đại diện Tianjin Meiteng trình bày nguyên lý nhận diện, phân tách vật liệu và các mô hình ứng dụng thực tế theo từng loại nguyên liệu than khác nhau. Đây là cách tiếp cận thực dụng: nhập công nghệ, nhưng thiết kế phương án theo “khẩu vị” than Việt Nam.
Không kém phần quan trọng, Công ty Cổ phần Bateco Việt Nam đóng vai trò cầu nối kỹ thuật và phối hợp triển khai tại TKV. Các ban chuyên môn, Viện Khoa học Công nghệ Mỏ và đơn vị sản xuất đã tranh luận khá sâu về đặc tính nguyên liệu, năng suất thiết bị, tỷ lệ thu hồi, khả năng giảm nhân công, bố trí dây chuyền và hiệu quả kinh tế. Nói cách khác, cuộc chơi không dừng ở việc “mua máy”, mà là tái thiết kế cả chuỗi tuyển than AI để phù hợp điều kiện mỏ và nhà máy hiện hữu.
Khảo sát tại Than Thống Nhất và các mỏ: phòng thí nghiệm ngoài trời cho tia X khai thác
Nếu hội thảo kỹ thuật là nơi “nói”, thì các mỏ của TKV là nơi “chứng minh”. Ngày 18/8/2026, Công ty Than Thống Nhất – TKV làm việc với đoàn công tác của Bateco Việt Nam, Tianjin Meiteng và các ban chuyên môn, Viện Khoa học Công nghệ Mỏ để khảo sát khả năng áp dụng tuyển tia X kết hợp AI trong sàng tuyển than. Đây là minh chứng rõ ràng rằng công nghệ không nằm trên giấy.
Than Thống Nhất đã chuẩn bị sơ đồ công nghệ sàng tuyển hiện tại, dữ liệu than nguyên khai đầu vào và kết quả phân loại than/đá cỡ hạt lớn làm “dữ liệu đầu vào” cho nhóm nghiên cứu. Song hành với đó, TKV lên kế hoạch khảo sát hàng loạt: mỏ than Na Dương, Than Vàng Danh, Tuyển than Cửa Ông và Than Thống Nhất. Cách làm này cho thấy TKV chấp nhận đặt công nghệ tuyển than AI vào điều kiện thực tế đa dạng, từ mỏ lộ thiên đến nhà máy tuyển, thay vì chỉ chạy thử trong môi trường lý tưởng. Đó là lựa chọn khôn ngoan nếu mục tiêu là triển khai diện rộng, không phải “show” trình độ.
Hiệu quả kỳ vọng và những thách thức không nên né tránh
Lý do TKV kiên trì với tia X khai thác kết hợp AI rất rõ: nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng tỷ lệ thu hồi than, giảm lao động thủ công và nâng giá trị kinh tế của than cục. Trên bàn thảo luận, các chỉ tiêu như năng suất thiết bị, tỷ lệ thu hồi, khả năng giảm nhân công và suất đầu tư đã được phân tích chi tiết. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Việc TKV nghiên cứu những công nghệ mới, hiện đại hơn là cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm lao động thủ công và tăng khả năng thu hồi sản phẩm”.
Tuy vậy, không nên lãng mạn hóa. Suất đầu tư cho hệ thống tia X – AI chắc chắn không nhỏ, trong khi nhiều dây chuyền hiện hữu còn khấu hao dở dang. Thêm nữa, việc tích hợp vào hạ tầng sẵn có, đào tạo nhân lực vận hành và đảm bảo an toàn bức xạ là bài toán cần lời giải kỹ lưỡng. Việc Viện Khoa học Công nghệ Mỏ – Vinacomin được giao làm đầu mối đánh giá tổng thể hệ thống tuyển hiện có, xác định vị trí có thể áp dụng công nghệ tia X, tính toán hiệu quả về thu hồi than, giảm nhân lực và suất đầu tư, cho thấy TKV ý thức khá rõ các rủi ro.
Từ khảo sát đến hiện đại hóa ngành than Việt Nam
Không nên xem các chương trình làm việc, khảo sát chỉ là “phong trào”. Theo định hướng hiện tại, TKV sẽ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá cụ thể và có thể đưa một số nội dung vào kế hoạch đầu tư, cải tạo công nghệ từ năm 2027. Việc khảo sát, nghiên cứu công nghệ ở giai đoạn này được xem là bước chuẩn bị quan trọng để lựa chọn giải pháp sàng tuyển, chế biến tiên tiến, từng bước hiện đại hóa công nghệ và nâng cao hiệu quả sản xuất trong những năm tới.
Ở tầm rộng hơn, các hoạt động tại Than Thống Nhất và những mỏ khác cho thấy ngành than Việt Nam đang chủ động tìm kiếm con đường phát triển hiện đại, an toàn, hiệu quả và bền vững. Công nghệ tuyển than AI bằng tia X, nếu được triển khai hợp lý, có thể trở thành “xương sống” mới cho khâu chế biến, giúp sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn và nâng chuẩn chất lượng than thương phẩm. Kết luận hợp lý lúc này là: hoặc ngành than chấp nhận đầu tư vào công nghệ như TKV đang làm, hoặc phải chuẩn bị đối mặt với hiệu suất suy giảm trong một thị trường năng lượng ngày càng khắt khe.
