Ẩm thực địa phương: từ bữa ăn thường ngày đến chiến lược du lịch
Du lịch ẩm thực là hình thức du lịch trong đó trải nghiệm món ăn, thức uống và không gian ăn uống địa phương trở thành động lực chính để du khách lựa chọn, ghi nhớ và quay lại một điểm đến, chứ không chỉ là hoạt động phụ trợ trong hành trình.
Nếu trước đây ẩm thực chỉ đóng vai trò “phần ăn kèm” thì nay, nó đang trở thành nhân vật chính trong chiến lược phát triển du lịch địa phương. Trong xu hướng du lịch trải nghiệm, ẩm thực ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc định hình hình ảnh điểm đến. Khi món ăn gắn với câu chuyện văn hóa, lịch sử, làng nghề, mỗi bữa ăn biến thành một trải nghiệm ẩm thực có chiều sâu, giúp địa phương khác biệt và khó bị sao chép.
Khảo sát của một nền tảng du lịch kỹ thuật số cho thấy 35% khách du lịch Việt Nam xem ẩm thực là một trong những lý do chính để đi du lịch. Đây không chỉ là con số ấn tượng mà còn là cảnh báo: địa phương nào coi nhẹ ẩm thực địa phương trong sản phẩm du lịch sẽ tự đánh mất lợi thế trong cuộc cạnh tranh thu hút du khách.
Bắc Ninh: bài học biến đặc sản thành sản phẩm du lịch
Bắc Ninh là ví dụ điển hình cho cách dùng ẩm thực địa phương như một trụ cột trong chiến lược du lịch. Sau khi hợp nhất, địa phương này sở hữu nguồn tài nguyên ẩm thực phong phú, hội tụ tinh hoa vùng Kinh Bắc và trung du, miền núi. Từ bánh phu thê Đình Bảng, bánh tẻ làng Chờ, bánh khúc làng Diềm đến rượu làng Vân, mỳ Chũ, vải thiều Lục Ngạn… mỗi đặc sản là một “thương hiệu” kể chuyện làng nghề và cộng đồng.
Quan trọng hơn, ẩm thực đã được đưa vào hành trình du lịch cụ thể. Ở Khu du lịch sinh thái Suối Mỡ, du khách không chỉ tham quan, chiêm bái mà còn thưởng thức gà ri, cá suối, ong, trứng kiến, rau rừng do người bản địa chế biến. Tại vùng cây ăn quả Lục Ngạn, du khách được trải nghiệm thu hoạch, ăn vải thiều, cam, bưởi ngay tại vườn, góp phần quảng bá nông sản và nâng cao giá trị sản phẩm. Ở bản Ven, các món của người Cao Lan như thịt dê, lợn rừng quay, khâu nhục, xôi ngũ sắc trở thành điểm nhấn trong chương trình trải nghiệm văn hóa.
Tuy nhiên, chính Bắc Ninh cũng cho thấy bài học cảnh báo: ẩm thực chỉ thực sự trở thành sản phẩm du lịch khi nằm trong chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ bảo tồn nguyên liệu, nâng chất lượng chế biến, xây dựng thương hiệu đến tổ chức không gian trải nghiệm và kênh tiêu thụ. Khi nhiều đặc sản vẫn chỉ dừng ở dạng hàng hóa thông thường, thiếu mặt trong nhà hàng, khách sạn, địa phương tự giới hạn sức cạnh tranh của mình.
TP Hồ Chí Minh: định vị trung tâm du lịch ẩm thực
Trong khi các tỉnh nỗ lực khai thác ẩm thực địa phương, TP Hồ Chí Minh đang đi xa hơn: tham vọng trở thành trung tâm du lịch ẩm thực, nơi hội tụ đặc sản trong nước và thế giới. Nền tảng để Thành phố tự tin là bối cảnh Việt Nam đã vươn lên thành điểm đến ẩm thực nổi bật toàn cầu.
Lễ hội Văn hóa Ẩm thực, Món ngon Saigontourist Group 2026 tổ chức cuối tháng 3 đã thu hút gần 80.000 lượt khách, tăng hơn 10.000 lượt so với năm trước. Sự kiện này được ghi nhận là “Lễ hội Ẩm thực đặc sắc nhất Thế giới” ba năm liên tiếp và “Lễ hội Ẩm thực đặc sắc nhất châu Á” bốn năm liên tiếp. Nhưng quan trọng hơn những danh hiệu, lễ hội cho thấy cách Thành phố dùng chuỗi lễ hội như Lễ hội Bánh mì Việt Nam, Ngày của Phở, Ngày hội Sợi Gạo Việt để kể câu chuyện ẩm thực Việt dưới dạng trải nghiệm sống: từ thưởng thức đến xem quy trình làm sợi gạo, gặp gỡ đầu bếp, tham gia hoạt động văn hóa.
Không dừng lại ở lễ hội, ngành du lịch Thành phố đã khảo sát để xây dựng thêm 20 chương trình du lịch chuyên đề ẩm thực, kết nối hệ thống ăn uống, mua sắm và điểm đến tại TP Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu. Mỗi chương trình được thiết kế như một trải nghiệm ẩm thực độc đáo, nơi du khách vừa ăn, vừa nghe câu chuyện văn hóa, lịch sử, con người địa phương. Trên cơ sở đó, ẩm thực địa phương được đưa vào nhóm sản phẩm du lịch chính nhằm tăng sức hút du khách trong và ngoài nước.
Du khách đang “bỏ phiếu” cho điểm đến bằng khẩu vị
Khi 35% khách du lịch Việt Nam xem ẩm thực là một trong những lý do chính để đi du lịch, thì mỗi lựa chọn điểm đến thực chất là một lá phiếu cho những nơi biết tôn trọng khẩu vị, câu chuyện và trải nghiệm ẩm thực của họ. Du khách ngày càng có xu hướng tìm kiếm món ăn đường phố thú vị, công thức gia truyền mang giá trị di sản, đồng thời vẫn muốn trải nghiệm “fine dining” hiện đại.
Điều này có tác động rất thực tế tới đời sống người dân. Ở nhiều điểm du lịch, ẩm thực đã trở thành một phần không thể thiếu trong hành trình trải nghiệm của du khách. Khi mô hình du lịch vườn cây ăn quả giúp quảng bá nông sản và nâng cao giá trị sản phẩm, hay khi người dân bản Ven, Suối Mỡ trực tiếp nấu và bán món ăn cho khách, ẩm thực địa phương trở thành nguồn thu nhập mới, tạo sinh kế tại chỗ.
Theo đó, muốn giữ chân khách nội địa và hấp dẫn khách quốc tế, các điểm đến buộc phải biến ẩm thực thành động lực chính của du lịch. Nếu không, họ sẽ bị vượt qua bởi những nơi biết xây dựng hành trình ăn – chơi – mua sắm gắn chặt với bản sắc địa phương, từ món ăn dân dã đến đặc sản mang về làm quà.
Từ “đặc sản lẻ tẻ” đến chiến lược du lịch ẩm thực bền vững
Điểm chung của các câu chuyện trên là: ẩm thực địa phương chỉ thật sự trở thành động lực phát triển du lịch khi được đặt trong một chiến lược dài hạn, thay vì vài đặc sản bán lẻ tẻ ở chợ. Bắc Ninh đã tổ chức hội nghị xúc tiến, kết nối doanh nghiệp lữ hành đưa khách về địa phương, với hơn 50 đơn vị tham gia, nhằm phát triển sản phẩm du lịch đặc sắc và nâng sức cạnh tranh điểm đến. Ở cấp quốc gia, các đơn vị chức năng cũng lên kế hoạch tiếp tục phối hợp địa phương, doanh nghiệp đẩy mạnh quảng bá ẩm thực qua hội chợ, liên hoan, truyền thông số và các đoàn khảo sát kết nối sản phẩm, mở rộng thị trường.
Về phía TP Hồ Chí Minh, ban tổ chức lễ hội ẩm thực đặt mục tiêu phát triển các phiên bản quốc tế của sự kiện, đưa tinh hoa ẩm thực Việt đến gần cộng đồng quốc tế và kiều bào. Đó là bước đi khẳng định một điều: ẩm thực địa phương không còn là chuyện “ăn ngon” mà là công cụ chiến lược để nâng tầm hình ảnh điểm đến, kéo dài chuỗi giá trị từ người nông dân, làng nghề tới doanh nghiệp lữ hành.
Kết luận ở đây khá rõ: ai kiểm soát được câu chuyện ẩm thực của mình thì người đó nắm lợi thế trong cuộc đua du lịch. Địa phương nào biết biến món ăn thành trải nghiệm, biến trải nghiệm thành sinh kế cho cộng đồng và gói trọn tất cả trong một chiến lược du lịch ẩm thực rõ ràng, địa phương đó sẽ đi trước. Phần còn lại là tốc độ: ai dám hành động nhanh hơn sẽ chiếm được khẩu vị – và ví tiền – của du khách trước.
