Công nghệ mở rộng tầm mắt, không thay chân người
Công nghệ bảo vệ rừng là việc kết hợp thiết bị ghi nhận, định vị và giám sát với dữ liệu tuần tra để phát hiện xâm hại sinh cảnh, theo dõi động vật hoang dã và giúp lực lượng bảo vệ rừng chọn nơi cần kiểm tra. Giá trị của công nghệ nằm ở việc làm cho tuần tra chủ động và có căn cứ hơn, chứ không phải thay thế con người trong rừng.
Điều đó đặc biệt rõ ở Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi địa hình núi đá vôi dốc, hiểm trở và bị chia cắt khiến nhiều khu vực khó tiếp cận. Vườn được giao quản lý, bảo vệ hơn 126.500 ha rừng; quy mô ấy khiến việc chỉ dựa vào quan sát trực tiếp khó bao quát thường xuyên. Thiết bị bay không người lái hỗ trợ nhìn từ trên cao, còn GPS, điện thoại có phần mềm tuần tra, camera và bộ đàm giúp ghi tọa độ, lưu dấu tuyến đi và chuyển thông tin giữa các tổ.
Quan điểm cần giữ tỉnh táo: thiết bị không tự ngăn được vi phạm. Như Giám đốc Trung tâm Bảo vệ rừng và Di sản thế giới Phạm Văn Tân nhấn mạnh, công nghệ không thể thay vai trò con người; khi kết hợp kinh nghiệm thực địa với dữ liệu số, tuần tra mới chủ động, chính xác và an toàn hơn.
Phong Nha - Kẻ Bàng: phát hiện dấu hiệu xâm hại và theo dõi loài
Ở Phong Nha - Kẻ Bàng, thiết bị giám sát có hai nhiệm vụ liên quan chặt chẽ: tìm dấu hiệu xâm hại rừng và ghi nhận động vật. Hình ảnh, video cùng tọa độ hiện trường giúp lực lượng kiểm tra ranh giới lâm phận, xác minh dấu hiệu phá rừng, khai thác lâm sản trái phép, mở đường mòn hay dựng lán trại. Camera tại chốt kiểm soát còn lưu dữ liệu người và phương tiện ra vào để hỗ trợ truy xuất, xác minh khi cần.
Bẫy ảnh động vật bổ sung một lớp quan sát khác: máy tự chụp hoặc ghi hình khi cảm biến phát hiện chuyển động, nhờ đó cán bộ có thể xác định thành phần loài, tần suất xuất hiện và phạm vi phân bố mà không phải hiện diện liên tục tại điểm đặt. Từ đầu năm 2026, toàn lâm phận đã lắp 30 máy bẫy ảnh, ghi nhận nhiều loài quý hiếm. Dữ liệu ấy hữu ích không chỉ để biết loài nào còn hiện diện, mà còn để khoanh vùng nơi cần tăng cường bảo vệ.
Công nghệ ở đây tạo ra dấu vết có thể kiểm chứng, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn dựa vào người tuần tra đến hiện trường, đánh giá thông tin và xử lý nguy cơ. Đó là cách tiếp cận thuyết phục hơn lời hứa rằng một mạng lưới camera có thể tự bảo vệ rừng.
Núi Chúa - Phước Bình: kết hợp bẫy ảnh, UAV và SMART
Tại Núi Chúa - Phước Bình, trọng tâm thể hiện rõ hơn ở việc ghép giám sát động vật với công cụ hỗ trợ tuần tra. Ban quản lý đặt bẫy ảnh tại các khu vực trọng điểm sau khi khảo sát dấu vết, đường mòn và nguồn nước. Cảm biến giúp thiết bị hoạt động liên tục ngày đêm; mỗi đợt đặt kéo dài từ hai đến ba tháng, sau đó dữ liệu được thu hồi và phân tích.
Bẫy ảnh đã ghi nhận bò tót, voọc chà vá chân đen cùng cheo cheo lưng bạc, beo lửa, tê tê Java, khỉ đuôi lợn và gà lôi hông tía. Song song, UAV, hệ thống giám sát rừng thông minh FMS và công cụ SMART được dùng trong tuần tra để theo dõi diễn biến tài nguyên và hỗ trợ phát hiện vi phạm. Đây là một tổ hợp đáng chú ý: bẫy ảnh cho biết loài nào xuất hiện, ở đâu và khi nào; công cụ tuần tra giúp lực lượng tổ chức việc kiểm tra không gian rừng có mục tiêu hơn.
Khu vực này có khoảng 1.971 loài thực vật và 867 loài động vật. Khi dữ liệu được quản lý theo vị trí, thời gian và đặc điểm loài, sự hiện diện của động vật có thể được đặt cạnh thông tin về sinh cảnh để nhận diện địa bàn hoạt động và định hướng bảo vệ. Đây là nền tảng thiết thực cho bảo tồn đa dạng sinh học, thay vì coi ảnh chụp đơn lẻ là kết quả bảo tồn.
Dữ liệu chỉ có ý nghĩa khi dẫn đến hành động
Hai mô hình cho thấy công nghệ hỗ trợ bảo vệ rừng theo hai hướng bổ trợ nhau: tại Phong Nha - Kẻ Bàng, dữ liệu hiện trường phục vụ phát hiện dấu hiệu xâm hại và ghi nhận động vật; tại Núi Chúa - Phước Bình, bẫy ảnh kết hợp UAV, FMS và SMART tạo thêm căn cứ để theo dõi loài và tổ chức tuần tra. Điểm chung quan trọng không phải số lượng thiết bị, mà là khả năng nối thông tin về sinh cảnh với vị trí, thời gian và sự hiện diện của động vật.
Dẫu vậy, dữ liệu không tự tháo bẫy, xác minh dấu vết hay ngăn người vi phạm. Những việc ấy vẫn đòi hỏi lực lượng có mặt trong rừng, đủ kinh nghiệm để đọc địa hình và đủ thông tin để chọn đúng nơi cần đến. Vì vậy, đầu tư tiếp theo nên đi cùng việc hoàn thiện dữ liệu và nâng năng lực sử dụng công cụ của cán bộ; ở Núi Chúa - Phước Bình, ban quản lý cũng cho biết sẽ tăng lực lượng tại điểm nóng và đẩy mạnh tuyên truyền để cộng đồng địa phương cùng giữ rừng.
Kết luận, bẫy ảnh, UAV và phần mềm tuần tra không phải lực lượng bảo vệ rừng tự động. Chúng làm cho mắt người nhìn xa hơn, dấu vết rõ hơn và quyết định tuần tra có căn cứ hơn. Khi công nghệ được đặt đúng vai trò hỗ trợ và gắn với hoạt động thực địa bền bỉ, nó mới trở thành công cụ hữu ích cho bảo tồn.
