Du lịch cộng đồng giá rẻ: không cần nhiều tiền, cần nhiều kết nối
Du lịch cộng đồng giá rẻ là mô hình trong đó người dân địa phương biến chính đời sống thường ngày, từ căn nhà, mâm cơm, nghề thủ công đến sinh hoạt văn hóa, thành trải nghiệm văn hóa địa phương có chi phí thấp, giúp du khách tiết kiệm mà vẫn được hòa vào cộng đồng, còn người dân thì tạo thêm thu nhập và động lực giữ gìn bản sắc. Mấu chốt của mô hình này không nằm ở vốn lớn hay những khu nghỉ dưỡng hoành tráng, mà ở khả năng kết nối giữa người khởi nghiệp du lịch nông thôn và những giá trị đã sẵn có trong làng xóm. Khi đặt quan hệ cộng đồng lên trước, du lịch không chỉ là ngành dịch vụ mà trở thành công cụ phân phối lại lợi ích kinh tế ngay trong thôn, bản.
Tại Huế và vùng Thái ở Nghệ An, những người trẻ đang chứng minh rằng làm du lịch không nhất thiết phải đốt tiền vào xây dựng cơ sở vật chất cao cấp. Họ xây dựng các mô hình lưu trú nhỏ, kết hợp với các trải nghiệm đời sống bản địa, gói lại thành chương trình tham quan, ăn ở và giao lưu có mức giá dễ tiếp cận. Câu chuyện không trung tính: đây là lựa chọn mang tính phản biện trước kiểu du lịch “check-in cho nhanh” vốn ít quan tâm tới người dân địa phương. Khi du khách ngủ trong nhà sàn, chằm nón, gói bánh hay làm hương cùng bà con, tiền chi trả không tan vào hệ thống trung tâm mà chảy thẳng về cộng đồng.
O Thy Homestay ở Kim Long: từ 5 phòng nghỉ tới hệ sinh thái trải nghiệm Huế
Giữa không gian xanh mát của Kim Long, O Thy Homestay được xây dựng với 5 phòng nghỉ, sân vườn và khu cà phê, phục vụ cơm nhà kiểu Huế, đồ uống và các hoạt động trải nghiệm văn hóa. Nhưng điểm sắc nét của mô hình này không nằm ở số phòng, mà ở cách chị Đinh Thị Phương Thy biến từng bữa ăn, chiếc bánh, chiếc nón thành “điểm chạm” với văn hóa. Chị tuyên bố: du khách đến O Thy không chỉ nghỉ mà phải được tự tay làm bánh, chằm nón, nấu bữa cơm Huế và thưởng thức thành quả của mình. Đó là quan điểm rất rõ ràng: trải nghiệm văn hóa địa phương phải gắn với hành động, không dừng ở nhìn ngắm.
Mô hình này đi ngược với thói quen làm du lịch coi lao động địa phương là nhân công rẻ. O Thy chỉ giữ lại 10% giá dịch vụ trải nghiệm, phần còn lại trả cho người trực tiếp tham gia. Hiện nơi đây tạo việc làm thường xuyên cho 9 lao động và thêm nhiều việc thời vụ khi có khách. Cách chia lợi ích như vậy là tuyên bố chính trị: du lịch phải nuôi nghề chằm nón, làm bánh, thủ công truyền thống, chứ không phải chỉ dùng hình ảnh của họ để quảng bá. Những người thợ từ chỗ chủ yếu sản xuất để bán nay có thêm cơ hội gặp gỡ, kể chuyện nghề, hướng dẫn du khách hoàn thành sản phẩm, và chính sự tương tác này mới là giá trị mà khách chi tiền.
Đáng chú ý, chị Thy không xem công nghệ là thứ xa lạ với mô hình nhỏ. Ngược lại, khởi nghiệp trong thời đại số theo chị bắt buộc phải tìm được sự khác biệt, nếu làm giống mọi người thì khó cạnh tranh. Chị sử dụng Facebook, TikTok, Google Maps, Zalo và nền tảng đặt phòng trực tuyến để đưa những trải nghiệm rất Huế đến gần hơn với khách. Từ dữ liệu phòng, món ăn, hoạt động, đối tác và phản hồi, chị chuẩn hóa quy trình, hướng tới một hệ sinh thái trải nghiệm số với website đặt dịch vụ, mã QR cho từng hoạt động, bản đồ số Kim Long và hệ thống quản lý khách hàng. Đây là bước đi cho thấy du lịch cộng đồng giá rẻ hoàn toàn có thể chuyên nghiệp mà không đánh mất sự mộc mạc.
Cô gái Thái ở Quy Châu: bán câu chuyện và kết nối, không bán dịch vụ đơn lẻ
Ở vùng Thái của Quy Châu, Nghệ An, câu chuyện khởi nghiệp du lịch nông thôn mang một giọng điệu khác nhưng cùng tinh thần. Bước ngoặt tới với Lương Thị Nga khi cuối năm 2024, cô đón gần 60 khách từ Hà Nội về sống, ăn và trải nghiệm đời sống trong một bản Thái. Từ trải nghiệm này, Nga đảo ngược niềm tin cũ rằng làm du lịch phải có nhiều tiền; điều quan trọng hơn là biết kết nối với những gì cộng đồng đã có. Dự án “Phát triển du lịch cộng đồng trải nghiệm vùng cổ Phu Quy” của cô sau đó giành giải Nhì cuộc thi Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn – một kết quả cho thấy tư duy dùng đời sống sẵn có để thiết kế sản phẩm là hướng đi được công nhận.
Sinh ra và lớn lên tại Quy Châu, Nga thuộc nằm lòng nhà sàn, khung cửi, trang phục, món ăn, dân ca, dân vũ của người Thái. Thay vì xây khu du lịch tách biệt, cô lựa chọn dùng nhà sàn phù hợp để đón khách, mời người biết dệt thổ cẩm, làm hương, nấu món bản địa trực tiếp hướng dẫn trải nghiệm, nhờ các câu lạc bộ văn hóa biểu diễn dân ca, dân vũ, và huy động thanh niên địa phương làm hướng dẫn viên. Trong chương trình một ngày, khách được tham quan nhà sàn, làm bánh truyền thống, thử nghề thủ công, dùng bữa địa phương; nếu ở hai ngày một đêm, họ ngủ nhà sàn, ăn đặc sản, tham gia sinh hoạt văn hóa, sống cùng dân bản. Đây không phải tour “xem rồi về”, mà là lời đề nghị tham gia vào đời sống của cộng đồng.
Nga nói thẳng: mục tiêu của cô không phải bán dịch vụ du lịch, mà bán trải nghiệm, câu chuyện và kết nối với cộng đồng. Thay vì để khách chỉ nhìn tấm thổ cẩm, cô cho họ ngồi bên khung cửi, tự tay làm sản phẩm nhỏ. Với ẩm thực, khách được nghe người bản địa kể về nguyên liệu, cách chế biến; với nghề làm hương, họ trực tiếp tham gia một công đoạn và mang sản phẩm về làm kỷ niệm. Câu chuyện làm hương vốn gắn với trải nghiệm thời sinh viên, khi Nga mang hương Quy Châu lên Hà Nội vừa bán vừa giới thiệu quê hương. Bây giờ, với dự án Phu Quy, cô muốn đưa cả không gian văn hóa và cộng đồng đến với du khách, hướng tới mục tiêu lâu dài là giúp người dân có thêm thu nhập từ những gì họ đang gìn giữ.
Ý nghĩa kinh tế – xã hội: khi du khách tiết kiệm, cộng đồng bền vững hơn
Điểm quan trọng cần nhìn nhận rõ: các mô hình này không chỉ chiều lòng nhóm du khách thích du lịch cộng đồng giá rẻ mà còn làm lại cấu trúc lợi ích trong du lịch. Khi O Thy chỉ giữ 10% giá dịch vụ và chia phần lớn cho người dân, khi dự án Phu Quy hướng tới giúp bà con kiếm thêm từ giá trị họ đang bảo tồn, du lịch không còn là ngành chỉ nuôi các nhà đầu tư lớn. Nó trở thành hệ thống phân phối thu nhập cho thợ chằm nón, người làm bánh, người dệt thổ cẩm, người làm hương, người hát dân ca, múa dân vũ. Có thêm thu nhập, bà con có thêm động lực gắn bó với nghề và giữ gìn giá trị truyền thống. Đây là tác động vượt ra ngoài chuyện bán vài tour cuối tuần.
Từ góc độ du khách, những mô hình này là lời đáp trả thuyết phục cho nhu cầu trải nghiệm văn hóa địa phương mà không phải chi trả mức giá sang trọng. Thay vì những gói tour đóng sẵn, họ có thể chọn chương trình ngắn ngày với các hoạt động cụ thể, linh hoạt theo mùa ở Huế hay theo đời sống bản Thái. Du lịch không còn gắn với hình ảnh check-in trong vài phút, mà với ký ức về bữa cơm tự nấu, chiếc nón tự chằm, tấm thổ cẩm tự dệt, nén hương tự làm. Về phía địa phương, chính quyền phường Kim Long đánh giá mô hình của chị Thy rất phù hợp với lợi thế văn hóa, cảnh quan và nghề truyền thống nơi đây, còn lãnh đạo Quy Châu nhận định dự án của Nga đi đúng hướng trong việc khai thác giá trị văn hóa Thái và đời sống làng bản.
Tất nhiên, từ một dự án đoạt giải đến vận hành ổn định còn nhiều việc phải làm, như chính Nga thừa nhận. Nhưng hướng đi đã rõ: khởi nghiệp du lịch nông thôn không cần chạy theo mô hình nghỉ dưỡng xa xỉ hay lưu trú sinh thái tiết kiệm theo kiểu “xây mới từ trắng”, mà nên bắt đầu từ việc hiểu đời sống bản địa, chia sẻ lợi ích công bằng, và dùng công nghệ để chuẩn hóa, quảng bá. Nếu những mô hình như O Thy và Phu Quy tiếp tục trưởng thành, chúng sẽ là lập luận sống động cho một tương lai du lịch trong đó người dân là chủ thể, du khách là người đồng hành, còn văn hóa là nền tảng để làm kinh tế chứ không phải món đồ trang trí.
