Du lịch bản sắc văn hóa: Khi di sản trở thành kế sinh nhai
Du lịch bản sắc văn hóa là cách phát triển du lịch dựa trên di sản lịch sử, phong tục, cảnh quan và đời sống cộng đồng địa phương, biến những giá trị vốn có của cộng đồng thành sản phẩm trải nghiệm có tổ chức, qua đó tạo sinh kế, bảo tồn bản sắc và xây dựng thương hiệu điểm đến lâu dài.
Điểm mấu chốt của du lịch bản sắc văn hóa là dám chọn “cái riêng” làm lợi thế cạnh tranh. Thay vì sao chép mô hình nghỉ dưỡng na ná nhau, các địa phương phía Bắc đang chứng minh rằng di sản lịch sử Việt Nam, bản sắc tộc người và không gian biên giới có thể trở thành nguồn thu bền vững nếu được tổ chức như sản phẩm du lịch cộng đồng, thay vì trưng bày trong bảo tàng. Khách không còn là người đứng ngoài quan sát mà được mời bước vào câu chuyện: ăn, ở, làm cùng dân bản, đi cùng nhịp sống của vùng đất.
Nhìn vào Lào Cai, Mường Chanh hay khu hợp tác Tân Thanh – Pò Chài, có thể thấy một xu hướng chung: phát triển du lịch bền vững không phải là khẩu hiệu, mà là lựa chọn chiến lược để nối di sản với thị trường trong nước và quốc tế, giảm phụ thuộc vào tài nguyên thô và thương mại ngắn hạn.
Lào Cai: Biến địa đầu thành thương hiệu du lịch bản sắc
Lào Cai đang cho thấy cách một tỉnh miền núi địa đầu có thể vươn thành điểm đến quốc tế nếu dám đặt bản sắc lên cùng hàng với hạ tầng. Hạ tầng giao thông hoàn thiện, kinh tế cửa khẩu phát triển và chuyển đổi số được đẩy nhanh đang giúp địa phương biến lợi thế địa lý thành lợi thế cạnh tranh.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Lào Cai đón hơn 6,7 triệu lượt khách trong 6 tháng đầu năm, trong đó gần 941.000 lượt là khách quốc tế, tăng 31% so với cùng kỳ; tổng thu từ du lịch đạt 25.370 tỷ đồng. Đây không đơn thuần là những con số đẹp; nó cho thấy thị trường sẵn sàng chi trả cho những trải nghiệm gắn với bản sắc, từ Sa Pa với khí hậu, núi cao, Yoga và wellness đến Bắc Hà, Pha Long với chợ phiên, nghề thủ công, ẩm thực và đời sống bản làng.
Sự bùng nổ của thị trường Ấn Độ là minh chứng: trước Covid-19 chỉ khoảng 5.600 lượt khách mỗi năm, đến năm sau tăng lên 38.275 lượt và 7 tháng đầu năm sau đã đạt 35.730 lượt, tương đương hơn 93% cả năm trước. Với nhóm khách này, nhu cầu không chỉ là tham quan mà còn là nghỉ dưỡng, Yoga, chăm sóc sức khỏe, trải nghiệm văn hóa, du lịch tâm linh và du lịch cưới. Nếu Lào Cai không xây những sản phẩm gắn với bản sắc, họ sẽ bỏ lỡ một thị trường đang muốn “trả tiền cho sự khác biệt”, chứ không phải cho những tour sao chép.
Điểm đáng chú ý là cách Lào Cai nhìn du lịch bền vững. Ông Nông Việt Yên cho rằng giai đoạn tới, thị trường Ấn Độ phải được đánh giá bằng số sản phẩm chuyên biệt, hợp đồng đưa khách, thời gian lưu trú và mức chi tiêu, vì “tăng trưởng phải đi cùng chiều sâu”. Nói cách khác, địa phương không chấp nhận chỉ đếm đầu người, mà muốn xây thương hiệu dựa trên chất lượng trải nghiệm và dấu ấn văn hóa.
Chiến lược kết nối cũng được xác định rất rõ: Lào Cai coi mình là cầu nối liên kết điểm đến trong nước và quốc tế, thúc đẩy du lịch qua biên giới, phát triển các tuyến theo “Con đường di sản Tây Bắc”. Ngành du lịch phối hợp với Đại sứ quán Ấn Độ và Hiệp hội các nhà điều hành tour để tổ chức các đoàn Famtrip, Presstrip hai chiều, nhằm xây tour chuyên biệt và ký hợp đồng đưa khách. Đây là bước đi cho thấy địa phương không đứng chờ khách tìm đến di sản, mà chủ động đem di sản ra “gõ cửa” thị trường.
Mường Chanh: Di sản lịch sử và bản sắc Thái thành sản phẩm cộng đồng
Nếu Lào Cai cho thấy sức mạnh của một tỉnh biên giới, thì Mường Chanh lại chứng minh rằng một xã miền núi nhỏ vẫn có thể bước vào bản đồ du lịch bản sắc văn hóa nếu biết biến ký ức chiến tranh và đời sống Thái thành hành trình trải nghiệm. Đây là phép thử quan trọng: hoặc di sản lịch sử Việt Nam chỉ nằm trên bia đá, hoặc trở thành “cột mốc” trong chuỗi sản phẩm du lịch cộng đồng.
Chiều 18.8, UBND xã Mường Chanh phối hợp với Trường Đại học Tây Bắc tổ chức hội thảo khoa học “Du lịch Mường Chanh: Tiềm năng, thực trạng và giải pháp” với sự tham gia của đại diện các sở, ngành, nhà khoa học, doanh nghiệp và đơn vị lữ hành. Đây không phải một cuộc hội thảo mang tính hình thức; nó cho thấy địa phương nghiêm túc nhìn lại tài nguyên lịch sử, văn hóa, cảnh quan, đời sống cộng đồng để thiết kế sản phẩm đủ sức tạo dấu ấn.
Mường Chanh là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ kháng chiến chống Pháp, với khu căn cứ cách mạng được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh từ năm 2006. Đồng thời, hơn 98% dân số là người Thái, gìn giữ nhà sàn, nghệ thuật xòe Thái, hát khắp, lễ hội, ẩm thực, nghề gốm và nhiều phong tục vẫn sống trong cộng đồng. Nếu chỉ dừng ở biểu diễn, những giá trị này rất dễ bị “du lịch hóa” rỗng, nhưng nếu đưa vào hành trình sống cùng bản, ăn cùng dân, làm cùng nghệ nhân, chúng có thể trở thành sản phẩm du lịch cộng đồng mang bản sắc rõ ràng.
Tại hội thảo, các đại biểu tập trung vào bảo tồn và phát huy di sản lịch sử – văn hóa, xúc tiến đầu tư, kết nối lữ hành, xây dựng sản phẩm đặc trưng gắn với tài nguyên bản địa và ứng dụng chuyển đổi số trong quảng bá hình ảnh Mường Chanh. Một định hướng xuyên suốt là lấy người dân làm chủ thể và là đối tượng được hưởng lợi từ du lịch; khi cộng đồng trực tiếp tham gia xây dựng sản phẩm, cung cấp dịch vụ, giới thiệu văn hóa và hưởng lợi, việc bảo tồn bản sắc mới gắn chặt với sinh kế và tạo động lực phát triển bền vững.
Mường Chanh không che giấu mục tiêu kinh tế: giai đoạn 2025–2030, xã đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân lên 55 triệu đồng/người/năm, giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 3%, tăng diện tích cây công nghiệp lên 1.350ha, phát triển cà phê công nghệ cao, đầu tư hạ tầng giao thông và gắn sản xuất nông nghiệp với du lịch sinh thái. Đồng thời, Nghị quyết Đảng bộ xã xác định phát triển nông, lâm nghiệp, du lịch sinh thái gắn chuyển đổi số, phát triển xanh, bền vững là khâu đột phá. Câu hỏi không phải là có làm du lịch hay không, mà là làm thế nào để mỗi yếu tố bản địa trở thành một mắt xích trong chuỗi sản phẩm, giúp du khách hiểu sâu hơn về lịch sử và văn hóa vùng đất.
Tân Thanh – Pò Chài: Biên giới không chỉ là nơi thông quan
Trong nhiều năm, cửa khẩu Tân Thanh – Pò Chài chủ yếu được nhắc đến như “chợ biên giới”. Nhưng nếu chỉ dừng ở dòng xe hàng và thương lái, vùng đất này sẽ mãi nằm ngoài bản đồ du lịch bản sắc văn hóa. Đề án Khu hợp tác thương mại, du lịch Tân Thanh – Pò Chài cho thấy một tham vọng khác: biến biên giới thành cửa ngõ giao lưu văn hóa và du lịch Việt – Trung, chứ không chỉ là nơi thông quan.
Hiện nay, hoạt động du lịch tại cửa khẩu Tân Thanh vẫn mang tính tự phát, quy mô nhỏ, khách chủ yếu qua cửa khẩu kết hợp mua sắm, tham quan ngắn ngày hoặc hành hương chùa Tân Thanh; thời gian lưu trú ngắn, chi tiêu thấp, thiếu sản phẩm du lịch đặc thù. Hệ thống lưu trú chỉ có một khách sạn và vài nhà nghỉ nhỏ, chưa đáp ứng khách dài ngày hay quốc tế; ẩm thực chủ yếu phục vụ ăn nhanh, chưa tạo không gian trải nghiệm văn hóa vùng biên. Trong khi đó, hơn 2 triệu lượt người xuất nhập cảnh trong nửa đầu năm, tăng 301 nghìn lượt so với cùng kỳ, cho thấy dòng người đã có, chỉ thiếu sản phẩm để giữ chân.
Đề án mới được nghiên cứu với quy mô khoảng 70,67ha, tổ chức thành các phân khu chức năng: khu thương mại – chợ biên giới, khu dịch vụ – du lịch, khu văn hóa – giao lưu dân tộc, khu cải tạo chỉnh trang tuyến phố và tuyến phố bản sắc. Trung tâm là không gian giao lưu văn hóa Việt – Trung, dưới dạng quảng trường, công viên và tuyến phố đi bộ kết nối cửa khẩu với các phân khu du lịch. Nói cách khác, Tân Thanh được tái thiết kế để khách không chỉ dừng chân mua bán, mà còn có nơi đi bộ, xem biểu diễn, ăn uống, trải nghiệm văn hóa Tày – Nùng vốn đang được gìn giữ với lễ hội, đời sống sinh hoạt đặc trưng.
Dự án dự kiến huy động 10–15 nghìn tỷ đồng giai đoạn 2025–2030 thông qua ngân sách, PPP, xã hội hóa và hợp tác doanh nghiệp Việt – Trung. Quan trọng hơn là định hướng: phát triển bền vững, không đánh đổi bản sắc lấy bê tông. Khi hoàn thành, Tân Thanh được kỳ vọng chuyển mình từ điểm dừng chân ngắn ngày thành điểm đến nơi hội tụ thương mại, du lịch, văn hóa và tình hữu nghị Việt – Trung. Nếu làm đúng, đây có thể là mẫu hình cho nhiều cửa khẩu khác: biên giới không còn là “vùng ngoài” mà trở thành không gian kinh tế – văn hóa hai chiều.
Chiến lược chung: Kết nối thị trường bằng di sản độc đáo
Dù bối cảnh khác nhau, Lào Cai, Mường Chanh và Tân Thanh – Pò Chài đang gặp nhau ở một điểm: coi di sản và bản sắc là “ngôn ngữ” để nói chuyện với thị trường trong nước và quốc tế. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược, vì trong cuộc cạnh tranh điểm đến, những nơi chỉ dựa vào cảnh đẹp sẽ nhanh chóng bị lẫn vào đám đông.
Trong lĩnh vực du lịch, Lào Cai phát huy vai trò cầu nối, liên kết điểm đến trong nước và quốc tế, thúc đẩy du lịch qua biên giới và phát triển tuyến “Con đường di sản Tây Bắc”. Cách làm là chủ động phối hợp với đối tác nước ngoài, như Đại sứ quán Ấn Độ và Hiệp hội điều hành tour, để tổ chức Famtrip, Presstrip hai chiều, hướng tới tour chuyên biệt và hợp đồng đưa khách. Tân Thanh – Pò Chài lại mở một lối khác, biến cửa khẩu thành khu hợp tác thương mại – du lịch, nơi không gian giao lưu văn hóa Việt – Trung là hạt nhân. Còn Mường Chanh xác định chuyển đổi số là giải pháp quan trọng: chuẩn hóa thông tin, quảng bá trên nền tảng số, dùng bản đồ số, mã QR, thuyết minh điện tử, hình ảnh 360 độ và trí tuệ nhân tạo phù hợp thực tế.
Điểm tiến bộ là cả ba nơi đều đặt người dân vào trung tâm. Một định hướng xuyên suốt ở Mường Chanh là để cộng đồng trực tiếp tham gia xây dựng sản phẩm, cung cấp dịch vụ và hưởng lợi từ du lịch. Quan điểm “tăng trưởng phải đi cùng chiều sâu” ở Lào Cai và mục tiêu phát triển xanh, bền vững trong Nghị quyết Đảng bộ xã Mường Chanh, cùng định hướng phát triển bền vững của dự án Tân Thanh – Pò Chài, cho thấy một nhận thức chung: phát triển du lịch bền vững không thể tách rời sinh kế người dân và bảo tồn di sản.
Kết luận quan trọng là: di sản chỉ thực sự sống khi nó tham gia vào nền kinh tế. Du lịch bản sắc văn hóa, sản phẩm du lịch cộng đồng hay các mô hình hợp tác biên giới không phải là trào lưu, mà là con đường để các vùng miền Bắc biến bản sắc thành thu nhập bền vững. Vấn đề không còn là “có làm hay không”, mà là làm sao để mỗi bước đi tiếp theo đều giữ được cốt lõi văn hóa, đồng thời đủ hấp dẫn với những thị trường ngày càng khó tính.
