AI chỉ bền vững khi cả hệ sinh thái cùng vận hành
Hệ sinh thái AI là mạng lưới chính phủ, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế cùng cung cấp chính sách, dữ liệu, tri thức, hạ tầng và năng lực để phát triển, kiểm chứng và đưa trí tuệ nhân tạo vào đời sống. Thiếu một mắt xích, nghiên cứu dễ xa rời nhu cầu, còn ứng dụng có thể thiếu an toàn hoặc khó mở rộng.
Thông điệp ấy được nhấn mạnh tại Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026, diễn ra ở Hạ Long, trong phiên bàn tròn về hợp tác giữa doanh nghiệp, giới học thuật và tổ chức quốc tế. Các chuyên gia cho rằng chuyển đổi AI không thể là nhiệm vụ riêng của cơ quan nhà nước: công nghệ đang đi từ thử nghiệm sang triển khai quy mô lớn, đòi hỏi các bên phối hợp để giải quyết bài toán thực tế. Đây không phải lời kêu gọi hợp tác chung chung; đó là điều kiện để AI tạo lợi ích xã hội thay vì chỉ tạo thêm dự án trình diễn.
Mỗi bên đem đến một phần còn thiếu
Chính phủ đặt khung chính sách, hỗ trợ quản trị rủi ro và tạo cơ chế chia sẻ dữ liệu có trách nhiệm. Doanh nghiệp đem đến bài toán vận hành, kinh nghiệm triển khai và môi trường thử nghiệm; trường đại học, viện nghiên cứu đóng góp tri thức, công nghệ lõi, nhân lực và đánh giá độc lập. Tổ chức quốc tế có thể kết nối chuyên gia, hỗ trợ đào tạo và thúc đẩy các chuẩn mực về quyền con người, đạo đức và an toàn.
Khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường cho thấy vì sao cần bắt tay sớm: năm 2025, các nhà nghiên cứu tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG TP.HCM công bố khoảng 1.600 bài báo quốc tế liên quan đến AI, nhưng chỉ khoảng 3% bài báo hợp tác với doanh nghiệp và chưa đến 10% dự án nghiên cứu có doanh nghiệp tham gia. Những con số này không phủ nhận giá trị học thuật; chúng chỉ ra rằng hợp tác phát triển AI cần được thiết kế ngay từ lúc xác định bài toán, thay vì chờ công trình hoàn tất mới tìm nơi ứng dụng.
Từ phòng nghiên cứu đến ứng dụng có ích
Cách phối hợp hiệu quả là bắt đầu bằng nhu cầu cụ thể, cùng thiết kế giải pháp, thử nghiệm trong môi trường thật rồi đánh giá trước khi nhân rộng. Kinh nghiệm nhà máy thông minh 5G của ZTE cho thấy AI có thể hỗ trợ lập kế hoạch và kiểm tra chất lượng sản phẩm; doanh nghiệp đề xuất cùng đối tác triển khai dự án thí điểm, đo hiệu quả rồi mới mở rộng. Trường viện có thể kiểm tra độ an toàn, công bằng và minh bạch, còn cơ quan quản lý xây dựng quy tắc để kết quả không đánh đổi quyền lợi người dùng.
Hạ tầng cũng là phần thiết yếu, không phải bối cảnh phụ. Việt Nam đang triển khai 70.000 trạm gốc 5G và hướng tới 5G Standalone; mạng kết nối có thể làm nền cho AI trong sản xuất, y tế, logistics và năng lượng. Nhưng tốc độ triển khai phải song hành với bảo mật, khả năng liên thông và hiệu quả năng lượng. Nếu không, ứng dụng trí tuệ nhân tạo có thể mở rộng nhanh hơn năng lực kiểm soát.
Niềm tin và năng lực quyết định bước đi tiếp theo
Hợp tác chỉ có ý nghĩa nếu giải quyết được các nút thắt: dữ liệu doanh nghiệp phân mảnh, thiếu dữ liệu tiếng Việt và ngôn ngữ dân tộc thiểu số, thiếu nhân lực chuyên sâu về học máy và xử lý ngôn ngữ tự nhiên, cùng việc đưa đánh giá đạo đức vào hoạt động thường ngày. UNESCO đề xuất tăng hợp tác công–tư để xây dựng dữ liệu mở có bảo vệ quyền riêng tư, đào tạo nhân lực và đánh giá tác động AI. Với người dân, đây là chuyện thiết thực: lừa đảo trực tuyến làm suy giảm niềm tin vào dịch vụ số; một hệ thống AI hữu ích phải bảo vệ người dùng chứ không chỉ tăng năng suất.
Bước tiếp theo cần là đối thoại chính sách thường xuyên, dự án nghiên cứu chung và thử nghiệm xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, có thể nhân rộng. Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan quản lý, doanh nghiệp, giới học thuật và tổ chức quốc tế theo các trọng tâm đó. Kết luận rất rõ: không một bên nào tự mình xây được AI bền vững. Khi chính sách tạo điều kiện, nghiên cứu gặp bài toán thật, doanh nghiệp chia sẻ kinh nghiệm và các chuẩn mực bảo vệ con người được thực thi, chuyển đổi AI mới có cơ hội đem lại giá trị rộng rãi.
