Việt Nam bước vào cuộc tranh luận toàn cầu về AI với tư thế chủ động
Quản trị AI toàn cầu là cách các quốc gia cùng xây dựng nguyên tắc, luật lệ và cơ chế hợp tác để trí tuệ nhân tạo phát triển có trách nhiệm, tôn trọng chủ quyền số, bảo đảm tiếp cận công nghệ công bằng và thu hẹp khoảng cách số giữa các nước giàu – nghèo, thay vì để một vài nền kinh tế dẫn dắt và tạo ra các hình thức phụ thuộc mới. Việt Nam vào cuộc tranh luận này không phải như người đứng ngoài, mà như một bên chủ động muốn viết lại luật chơi. Trong phát biểu chính sách tại Hiệp hội Chính sách Đối ngoại Hoa Kỳ ngày 22/9 (giờ New York), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được đặt vào trung tâm chiến lược phát triển của Việt Nam, coi đây là thước đo mới của sức mạnh quốc gia.
Việt Nam tại Liên Hợp Quốc: Đòi hỏi quản trị AI bao trùm cho các nước thu nhập trung bình
Điểm đáng chú ý nhất trong thông điệp Việt Nam tại Liên Hợp Quốc không phải là lời kêu gọi chung chung về “công nghệ vì hòa bình”, mà là yêu cầu rất cụ thể: phải xây dựng khuôn khổ hợp tác về quản trị AI toàn cầu có tính bao trùm, minh bạch, bảo đảm sự tham gia thực chất của các nước đang phát triển và thu hẹp khoảng cách số AI. Điều này gắn trực tiếp với lợi ích của các quốc gia thu nhập trung bình, vốn thường bị bỏ quên trong những thiết kế luật chơi công nghệ. Trong cuộc gặp Chủ tịch Đại hội đồng LHQ khóa 81 tại New York ngày 22/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất LHQ thúc đẩy thảo luận về giải pháp tiếp cận tài chính, công nghệ và tri thức cho các nước thu nhập trung bình, đồng thời hỗ trợ chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và chuyển đổi mô hình phát triển. Đó là cách Việt Nam biến diễn đàn đa phương thành nơi đàm phán quyền công nghệ, chứ không chỉ là nơi tuyên bố chính trị.
Hợp tác Việt Nam – Mỹ về bán dẫn và AI: Tính toán cho quyền tự chủ công nghệ
Nếu tại LHQ, Việt Nam nói về luật chơi chung, thì tại Hiệp hội Chính sách Đối ngoại Hoa Kỳ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói về cách Việt Nam muốn tham gia cuộc chơi công nghệ. Ông xác định Mỹ là đối tác được coi trọng đặc biệt nhờ thế mạnh hàng đầu thế giới về công nghệ, vốn, nghiên cứu và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Nhưng hợp tác Việt Nam Mỹ AI không dừng ở lời chào mời đầu tư; trọng tâm là xây dựng năng lực bên trong. Đề xuất hai nước tập trung đào tạo kỹ sư bán dẫn, chuyên gia AI, kết nối nghiên cứu giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất cho thấy Việt Nam muốn đi thẳng vào hai điểm nghẽn: thiếu nhân lực trình độ cao và khoảng cách giữa phòng thí nghiệm với nhà máy. Nói cách khác, công nghệ bán dẫn AI được Việt Nam coi là hạ tầng quyền lực mới, và hợp tác song phương phải phục vụ mục tiêu tham gia sâu vào chuỗi giá trị chứ không chỉ gia công.
Khoảng cách số AI: Không để tiến bộ công nghệ trở thành hình thức phụ thuộc mới
Thông điệp đáng tranh luận nhất của Việt Nam là đánh thẳng vào mặt trái của làn sóng AI. Phát biểu tại Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng LHQ khóa 81, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cảnh báo: tương lai công nghệ không tự động bảo đảm công bằng; tiến bộ công nghệ phải thu hẹp khoảng cách, mở rộng cơ hội phát triển và không tạo ra những hình thức phụ thuộc hay nguồn xung đột mới. Đây là cách đặt vấn đề khác với nhiều nước chỉ nói về tăng trưởng nhờ AI mà bỏ qua rủi ro lệ thuộc nền tảng, dữ liệu và chuẩn công nghệ. Theo một nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế công bố tháng 4/2026, khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam – tương đương khoảng một phần năm lực lượng lao động – làm trong các nghề có nhiệm vụ có thể chịu tác động của GenAI, trong khi nhóm có nguy cơ tự động hóa hoàn toàn ở mức cao chỉ chiếm dưới 2%. Câu chuyện khoảng cách số AI vì vậy không chỉ là truy cập internet, mà là ai có năng lực hưởng lợi từ công nghệ, ai bị đẩy vào vùng rủi ro.
Quyền tự quyết con đường phát triển: Từ chủ quyền số đến thiết kế hợp tác
Điểm cốt lõi trong cách Việt Nam nói về quản trị AI toàn cầu là đặt quyền tự quyết phát triển lên cùng hàng với tiếp cận công nghệ. Người đứng đầu Đảng, Nhà nước kêu gọi xây dựng nguyên tắc và khuôn khổ quản trị bao trùm, an toàn, minh bạch, có trách nhiệm, bảo đảm công nghệ phục vụ con người, tôn trọng chủ quyền quốc gia, chủ quyền số và quyền tự chủ phát triển. Các chuyên gia trong nước đánh giá thông điệp “Việt Nam phải giữ được quyền quyết định con đường phát triển khi sử dụng công nghệ toàn cầu” là chính xác và mang tầm thời đại. Quyền tự chủ này không phải khẩu hiệu; nó phải được cụ thể hóa thành năng lực lựa chọn, kiểm soát và thay thế công nghệ, thiết kế hệ thống có khả năng chuyển đổi, làm chủ dữ liệu và bảo vệ lợi ích quốc gia. Đồng thời, khi yêu cầu các nước đang phát triển được tham gia thực chất vào xây dựng luật lệ công nghệ và tiếp cận công bằng thành quả khoa học, Việt Nam gửi đi một thông điệp chính trị rõ ràng: luật chơi AI mới chỉ hợp pháp khi không ép các nước thu nhập trung bình vào vị trí phụ thuộc lâu dài.
