Thị trường đổi nhanh, luật không thể chỉ chạy theo
Sản phẩm nicotine là những mặt hàng chứa nicotine, chất gây nghiện mạnh có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển não bộ, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên. Vì vậy, bảo vệ người trẻ đòi hỏi luật pháp nhận diện rủi ro trước khi một sản phẩm mới phổ biến, chứ không chờ hậu quả xuất hiện.
Trên thế giới, các công ty thuốc lá và nicotine liên tục tung sản phẩm mới để thu hút thế hệ người dùng tiếp theo. Bao bì bắt mắt, hương vị ngọt và tiếp thị tinh vi trên mạng xã hội có thể khiến sản phẩm dễ được giới trẻ chú ý, trong khi khuôn khổ quản lý hiện hành chưa theo kịp. Túi ngậm nicotine là ví dụ đáng lưu tâm: sản phẩm đang phổ biến tại nhiều quốc gia, có thể gây nghiện và thường được quảng bá theo cách hấp dẫn giới trẻ.
Kinh nghiệm với thuốc lá điện tử cho thấy khoảng trống chính sách có thể bị khai thác trước khi cơ quan quản lý kịp phản ứng. Công nghệ hay hình thức sử dụng mới không làm nicotine an toàn hơn; đổi mới sản phẩm cũng không nên trở thành lối vòng qua các biện pháp bảo vệ sức khỏe. Đây là lúc phải nhìn xa hơn danh mục hàng đang bán.
Tọa đàm đặt vấn đề từ cảnh báo đến quản lý môi trường số
Sáng 27/10, Báo Nhân Dân tổ chức tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá”, tạo diễn đàn để nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và các tổ chức trong nước, quốc tế bàn giải pháp hoàn thiện chính sách phòng chống thuốc lá. Bối cảnh là Quốc hội đang xem xét sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, trong khi sản phẩm mới và cách tiếp thị ngày càng tinh vi đặt ra thách thức rõ rệt.
Một đề xuất nổi bật là tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì từ mức tối thiểu 50% mỗi mặt chính hiện nay lên ít nhất 85%, hoặc xây dựng lộ trình tăng từ 85% đến 100%. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương cho biết tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% trong khảo sát năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố. Những con số này cho thấy cảnh báo cũ đang mất sức hút và cần được đổi mới.
Cảnh báo lớn hơn, hình ảnh được cập nhật và quy định cấm tem hoặc vật liệu che lấp thông tin sức khỏe có thể giúp người dùng nhận diện nguy cơ, đồng thời nhắc người đang hút thuốc cân nhắc bỏ thuốc. Song bao bì chỉ là một mặt trận: các ý kiến tại tọa đàm cũng yêu cầu siết quảng cáo, tiếp thị và kinh doanh thuốc lá trên môi trường số để giảm khả năng trẻ em tiếp cận sản phẩm.
Luật sửa đổi cần đón đầu sản phẩm của ngày mai
Ưu tiên đầu tiên là xây dựng phạm vi điều chỉnh đủ rộng để quản lý sản phẩm nicotine mới nổi, không chỉ những mặt hàng đã có mặt trên thị trường. Việt Nam đã cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng; sửa luật là cơ hội để luật hóa và bảo đảm quy định không bị giới hạn bởi tên gọi hay thiết kế của một sản phẩm cụ thể. Nếu mỗi đổi mới của ngành lại buộc nhà làm luật bắt đầu sửa luật từ đầu, người trẻ sẽ luôn phải chịu rủi ro trong thời gian chờ.
Dự thảo đã bổ sung khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, trưng bày và tiếp thị trực tiếp tới người tiêu dùng. Tuy nhiên, cần tiếp tục rà soát những điểm có thể tạo kẽ hở, gồm nguyên liệu hoặc chất chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá và sản phẩm có thiết kế tương tự. Nguyên tắc nên rõ: sản phẩm mới có nguy cơ không được đứng ngoài quy định chỉ vì chưa được đặt tên trong luật.
Cùng với đó, kiểm soát quảng bá và bán hàng trực tuyến cần đi kèm cơ chế cấp phép, giám sát nhà bán lẻ và thực thi trách nhiệm. Những biện pháp này giúp cơ quan chức năng theo dõi hoạt động kinh doanh, bảo đảm quy định hạn chế được tuân thủ và giảm nguy cơ thuốc lá thanh thiếu niên trở thành vấn đề khó kiểm soát trên các nền tảng số.
Phòng ngừa phải đi cùng thực thi
Hoàn thiện câu chữ trong luật sẽ không đủ nếu thiếu giám sát và thực thi hiệu quả. Cần bảo đảm cảnh báo không bị che khuất, theo dõi hoạt động quảng cáo và bán sản phẩm, đồng thời quy trách nhiệm rõ cho các khâu phân phối. Môi trường không khói thuốc và việc hạn chế tiếp cận sản phẩm nicotine không chỉ bảo vệ thanh thiếu niên mà còn góp phần phòng ngừa bệnh tật, giảm gánh nặng chăm sóc sức khỏe.
Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, đề nghị chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa nguy cơ. Đó là hướng đi đúng: thay vì đợi một sản phẩm mới tạo thành làn sóng sử dụng rồi mới tìm cách kiểm soát, chính sách cần có nguyên tắc bao quát và công cụ thực thi sẵn sàng.
Tác hại thuốc lá không dừng ở người trực tiếp sử dụng; khói thuốc cũng không có mức phơi nhiễm an toàn. Bởi vậy, bảo vệ người trẻ cần được xem là ưu tiên sức khỏe cộng đồng, không phải phản ứng nhất thời trước một trào lưu. Thời điểm tốt nhất để ngăn sản phẩm nicotine thế hệ tiếp theo tiếp cận thanh thiếu niên là trước khi chúng xuất hiện trên thị trường. Luật sửa đổi cần hành động theo nguyên tắc ấy, rồi được hậu thuẫn bằng giám sát và thực thi bền bỉ.
