Ba mũi nhọn kiểm soát thuốc lá: thông điệp chính trị rõ ràng
Các đề xuất mới của Bộ Y tế về cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, kiểm tra VNeID để chặn bán cho người dưới 18 tuổi và luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng sản phẩm thuốc lá mới là một gói chính sách hướng thẳng vào mục tiêu kiểm soát bán thuốc lá và bảo vệ thanh thiếu niên khỏi làn sóng nicotine đang đổi hình thức lẫn chiến lược tiếp cận. Sau 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tỷ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành có giảm nhưng Việt Nam vẫn nằm trong nhóm có tỷ lệ hút cao nhất thế giới. Trong khi đó, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng nổi lên như "cửa sau" thu hút giới trẻ với thiết kế bắt mắt, hương vị thời thượng và quảng cáo trên mạng xã hội. Đặt ba biện pháp mạnh mẽ cạnh nhau, có thể thấy định hướng chính trị hiện nay không phải thỏa hiệp, mà là đẩy lùi thuốc lá khỏi không gian sống quen thuộc của người dân.
Cấm trưng bày thuốc lá: đánh vào “sự bình thường” của thói quen hút
Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại tất cả điểm bán lẻ là bước đi gây tranh luận nhưng cần thiết nếu muốn môi trường không khói trở thành chuẩn mực xã hội mới. Thay vì chỉ giới hạn số bao được trưng bày, dự thảo lần này yêu cầu cấm hoàn toàn mọi hình thức trưng bày sản phẩm, bao bì, hình ảnh hoặc nhận diện nhãn hiệu thuốc lá khiến người tiêu dùng có thể nhìn thấy. Tác động thực sự nằm ở chỗ thuốc lá sẽ không còn hiện diện như một mặt hàng "bình thường" bên cạnh nước ngọt, bánh kẹo ở các quầy tạp hóa. Theo phân tích của cơ quan chuyên môn, việc loại bỏ thuốc lá khỏi tầm nhìn tại điểm bán – nơi thanh thiếu niên tiếp xúc hàng ngày, kể cả khi đi mua sắm cùng gia đình – giúp giảm tò mò và cảm giác đây là sản phẩm dễ tiếp cận, từ đó giảm tỷ lệ hút thử và hút thường xuyên. Đây là cách đánh vào thói quen nhìn thấy thuốc lá mỗi ngày, chứ không chỉ đánh vào hành vi mua.
Kiểm tra VNeID: rào chắn thực chất hay thêm thủ tục?
Quy định kiểm tra căn cước công dân gắn chip hoặc VNeID đối với người mua có dấu hiệu chưa đủ 18 tuổi là nỗ lực biến nguyên tắc “không bán cho trẻ vị thành niên” thành hành vi có thể kiểm tra, giám sát. Bộ Y tế đề xuất các cơ sở bán buôn, bán lẻ vừa phải treo biển không bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi, vừa kiểm tra giấy tờ với trường hợp nghi ngờ độ tuổi. Khảo sát năm 2024 cho thấy 30,5% chủ cửa hàng thừa nhận từng bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, con số năm 2017 là 40,8% – nghĩa là dù có chiều hướng giảm, hành vi bán cho trẻ vẫn phổ biến. Việc kiểm tra VNeID tạo căn cứ pháp lý để xử phạt, đồng thời giảm tình trạng "lách luật" bằng thoả thuận miệng tại quầy. Từ góc độ thực tế, điều này sẽ khiến việc tiếp cận thuốc lá của học sinh khó khăn hơn; các bậc phụ huynh kỳ vọng “siết từ nơi bán sẽ giảm đáng kể việc các con mua thuốc lá thoải mái như hiện nay”.
Luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử: chặn sớm một thế hệ nghiện mới
Lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và sản phẩm thuốc lá mới hiện đã có trong nghị quyết và danh mục ngành nghề cấm kinh doanh, nhưng chưa được luật hóa đầy đủ, khiến nhiều khâu thực thi còn lỏng lẻo. Dự thảo mới vì thế đi xa hơn: bổ sung định nghĩa chi tiết về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thiết bị điện tử, thuốc lá đặc chế và các dạng chứa nicotine khác như túi ngậm, dạng hít, shisha; đồng thời cấm hành vi sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu thiết bị, linh kiện, dung dịch lắp ráp các sản phẩm này. Theo một thống kê chuyên môn, sau khi lệnh cấm có hiệu lực, số ca cấp cứu liên quan tới thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tại một trung tâm chống độc lớn đã giảm khoảng 70% trong 10 tháng so với cùng kỳ trước đó. Con số này cho thấy cấm thuốc lá điện tử không chỉ là tuyên bố đạo đức mà là biện pháp y tế hiệu quả. Mấu chốt là mục tiêu cuối cùng: “không chỉ giảm số người hút thuốc hôm nay, mà còn ngăn một thế hệ mới bắt đầu sử dụng thuốc lá”.
Từ luật đến đời sống: bớt ảo tưởng, tăng trách nhiệm cộng đồng
Các biện pháp siết chặt – từ cấm trưng bày, kiểm tra VNeID tới luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử – sẽ không tự động tạo ra môi trường không khói nếu xã hội vẫn xem thuốc lá là "chuyện cá nhân" hơn là vấn đề sức khỏe cộng đồng. Dù tỷ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành đã giảm từ 23,8% xuống 20,8%, Việt Nam vẫn nằm trong nhóm 15 nước có tỷ lệ hút cao nhất thế giới. Gánh nặng y tế do thuốc lá chiếm tới 1,14% GDP, tương ứng 108,7 nghìn tỷ đồng chi phí chăm sóc sức khỏe liên quan năm 2022. Nhìn vào tổng thể, ba đề xuất không quá khắt khe nếu đặt cạnh số sinh mạng và chi phí bị mất đi. Vấn đề không phải “quyền được hút”, mà là quyền của trẻ em được lớn lên trong môi trường ít cám dỗ nicotine và người dân được thở bầu không khí ít khói hơn. Muốn vậy, luật phải đủ rõ, chế tài phải đủ mạnh – nhưng trên hết, cộng đồng phải dừng việc bình thường hóa điếu thuốc trong mọi cuộc gặp gỡ.
