Siết từ khâu phát hiện, không chỉ xử lý sau vi phạm
Thông đồng đấu giá là việc các bên móc nối hoặc thỏa thuận nhằm làm sai lệch kết quả, trong đó có dìm giá tài sản hoặc đẩy giá lên để trục lợi. Sửa luật đấu giá chỉ có thể ngăn chặn hiệu quả nếu quy định rõ cách phát hiện, lưu chứng cứ và xử lý dấu hiệu bất thường, thay vì dừng ở việc liệt kê hành vi bị cấm. Chiều 3/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đấu giá tài sản sửa đổi, trong bối cảnh dư luận bức xúc trước tình trạng thông đồng, dìm giá, thổi giá rồi bỏ cọc ở một số cuộc đấu giá quyền sử dụng đất và quyền khai thác khoáng sản.
Đại biểu Nguyễn Văn Huy đề nghị đấu giá viên khi nhận thấy dấu hiệu móc nối, nâng hoặc dìm giá phải kịp thời lập biên bản, bảo quản tài liệu, báo cáo tổ chức hành nghề đấu giá và chuyển cơ quan có thẩm quyền khi cần. Tổ chức đấu giá cũng cần có trách nhiệm tiếp nhận thông tin, phối hợp xác minh. Đề xuất này hợp lý vì thỏa thuận có thể diễn ra trước phiên hoặc ngoài tầm quan sát; chỉ nhìn vào diễn biến trả giá trực tiếp dễ bỏ lọt vi phạm. Quy chế đấu giá nên yêu cầu lưu diễn biến, tài liệu và dữ liệu trực tuyến để phục vụ kiểm tra, đồng thời phối hợp cập nhật quyết định xử lý đã có hiệu lực nhằm ngăn vi phạm tái diễn.
Chặn bỏ cọc nhưng đừng dựng rào cản quá cao
Dự thảo hướng tới chặn tình trạng trả giá cao bất thường rồi bỏ cọc đấu giá bằng cách nâng tiền đặt trước đối với đấu giá quyền sử dụng đất ở cho cá nhân lên mức 20–50% giá khởi điểm, so với mức tối thiểu hiện hành 10%. Người trúng đấu giá vi phạm nghĩa vụ thanh toán khiến kết quả bị hủy sẽ không được nhận lại tiền đặt cọc; dự thảo cũng bổ sung khả năng cấm tham gia đấu giá từ 6 tháng đến 5 năm với người vi phạm nghĩa vụ thanh toán hoặc gian lận, phá hoại cuộc đấu giá. Đây là hướng xử lý có cơ sở, nhưng tăng tiền cọc không thể thay thế việc xác định rõ thời điểm và trách nhiệm phát sinh khi có người trúng đấu giá. Nếu chế tài chỉ nhắm vào biểu hiện cuối cùng mà thiếu căn cứ về lỗi, nguy cơ xử lý nhầm vẫn còn.
Đại biểu Phan Thị Mỹ Dung cảnh báo mức đặt trước cao có thể khiến người có nhu cầu và năng lực thật cân nhắc, thậm chí rút khỏi cuộc đấu giá, làm giảm cạnh tranh. Với thửa đất có giá khởi điểm 6 tỷ đồng, mức đặt trước 50% đồng nghĩa người tham gia phải chuẩn bị 3 tỷ đồng khi chưa biết có trúng hay không. Dù tiền được hoàn trả trong vòng 2 ngày làm việc nếu không trúng, việc phải huy động khoản lớn từ đầu vẫn là rào cản thực tế. Vì vậy, chính sách cần cân bằng mục tiêu chống bỏ cọc với khả năng tiếp cận của người tham gia; tiền đặt trước cao không tự chứng minh người dự đấu giá có năng lực thực hiện nghĩa vụ.
Từ chối kết quả không mặc nhiên là thao túng
Ranh giới pháp lý cần được viết rõ: cố ý trả giá để làm sai lệch kết quả rồi từ chối thực hiện nghĩa vụ khác với việc không thể tiếp tục vì nguyên nhân khách quan. Đại biểu Lê Thanh Hoàn lưu ý không nên đồng nhất mọi trường hợp từ chối kết quả với hành vi thao túng; chế tài cần gắn với yếu tố lỗi và mục đích. Đây không phải khe hở để người trúng đấu giá tùy tiện rút lui, mà là yêu cầu tối thiểu để xử phạt đúng người, đúng hành vi. Nếu mọi trường hợp từ chối đều bị xem như gian lận, người tham gia có thể chịu hậu quả nặng dù không có ý định làm sai lệch cuộc đấu giá.
Cùng với tiêu chí khách quan, dự thảo cần làm rõ nghĩa vụ phát sinh tại thời điểm công bố người trúng đấu giá và cách xác minh lý do từ chối. Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết dự thảo đã bổ sung các giải pháp ngăn vi phạm từ khâu tham gia, trong đó có đẩy mạnh đấu giá trực tuyến toàn trình nhằm hạn chế tiếp xúc trực tiếp giữa người dự. Công nghệ có thể tạo dấu vết để kiểm tra, nhưng không thay thế được quy tắc phân biệt lỗi cố ý với hoàn cảnh bất khả kháng. Kết luận, sửa luật đấu giá nên siết chặt chứng cứ và trách nhiệm chống thông đồng, đồng thời giữ chế tài bỏ cọc tương xứng với lỗi, để bảo vệ tài sản công mà không làm cuộc đấu giá mất đi tính cạnh tranh.






