Mạng xã hội sức khỏe tâm thần: Vấn đề không còn là “cấm hay không cấm”
Mạng xã hội sức khỏe tâm thần ở người trẻ là mối quan hệ hai chiều giữa cách họ sử dụng các nền tảng số và những thay đổi về cảm xúc, suy nghĩ, hành vi, chất lượng giấc ngủ, sự tập trung cũng như cảm nhận hạnh phúc khi sống trong cả thế giới thực lẫn thế giới trực tuyến.
Điều quan trọng cần thừa nhận thẳng thắn: mạng xã hội không phải kẻ thù mặc định của thanh thiếu niên. Khi được dùng lành mạnh, nó giúp tăng kết nối, cảm giác được hỗ trợ, giảm cô đơn, hỗ trợ hình thành bản sắc cá nhân và tiếp cận thông tin về sức khỏe tâm thần, khuyến khích tìm kiếm trợ giúp. Đồng thời, việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung tiêu cực, độc hại, không phù hợp lứa tuổi lại có thể kéo theo căng thẳng, lo âu, trầm cảm, giảm chất lượng giấc ngủ và làm tụt mức độ hạnh phúc.
Vì vậy, tranh luận kiểu "cấm hay không cấm" đã lỗi thời. Câu hỏi cần đặt lại là: người trẻ – đặc biệt là GenZ – hiểu, điều chỉnh và bảo vệ bản thân ra sao trong một môi trường số vừa nhiều cơ hội, vừa đầy cám dỗ.
Ảnh hưởng mạng xã hội lên thanh thiếu niên: Từ cơ hội đến mặt tối
Không thể bàn về sức khỏe tâm thần GenZ nếu bỏ qua vai trò hai mặt của mạng xã hội. Ở mặt tích cực, khi sử dụng có chọn lọc, các nền tảng này cho phép thanh thiếu niên học hỏi, kết nối với cộng đồng cùng sở thích, thể hiện bản thân, thử nghiệm sáng tạo và tìm kiếm thông tin hỗ trợ tâm lý. Với nhiều bạn đang gặp khó khăn, cộng đồng trực tuyến trở thành nơi chia sẻ và tìm người đồng cảm.
Tuy nhiên, sự phát triển mạnh của công nghệ số đã làm thay đổi sâu sắc thói quen và đời sống học sinh, sinh viên, đồng thời kéo theo hàng loạt tác động tiêu cực: giảm khả năng tập trung trong học tập, rối loạn giấc ngủ, giảm vận động thể lực, rối loạn hành vi ăn uống, lo âu, trầm cảm, bạo lực và lừa đảo trên mạng. Một báo cáo cho thấy học sinh trung học phổ thông có tỷ lệ cảm thấy cô đơn cao hơn đáng kể so với học sinh trung học cơ sở, với 6,16% luôn luôn và 10,14% thường xuyên cảm thấy cô đơn.
Nhìn như vậy mới thấy, ảnh hưởng mạng xã hội thanh thiếu niên không hề một chiều. Vấn đề không phải là phủ nhận công nghệ, mà là chấp nhận sự thật: nếu người trẻ bị bỏ mặc trong môi trường số, những rủi ro tâm thần sẽ phình to nhanh hơn bất kỳ lợi ích nào.
Bài học từ “54 giờ không mạng xã hội”: Thí nghiệm nhỏ, câu hỏi lớn
Dự án “54 giờ không mạng xã hội” do một nhóm bạn trẻ thực hiện là minh chứng sống động rằng chúng ta cần tiếp cận vấn đề vượt ra khỏi câu hỏi cũ kỹ “cấm hay không cấm”. Họ yêu cầu người tham gia tạm dừng Facebook và TikTok trong 54 giờ để quan sát điều gì diễn ra với cảm xúc, sự tập trung và thói quen khi rời khỏi các nền tảng quen thuộc.
Báo cáo thực nghiệm tập trung vào ba điểm: có bao nhiêu người vi phạm cam kết, tâm trạng và cảm xúc thay đổi ra sao trong 54 giờ, và người tham gia dùng những chiến lược nào để đối phó với cảm giác thôi thúc muốn quay lại. Thay vì chỉ xác nhận tác hại, dự án tìm kiếm những phương thức sử dụng mạng xã hội lành mạnh hơn, do chính người trẻ tự đề xuất.
Thông điệp quan trọng ở đây là: người trẻ không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ; họ còn có khả năng tự nghiên cứu, tự điều chỉnh và góp phần xây dựng giải pháp cho chính thế hệ mình. Khi GenZ tham gia thẳng vào việc thiết kế thói quen số, các khuyến nghị sẽ gần với đời sống hơn bất kỳ bộ quy tắc áp xuống từ trên cao.
Môi trường số an toàn: Trách nhiệm chung, không của riêng ai
Trẻ em và thanh thiếu niên ngày nay lớn lên trong hai thế giới: thế giới thực và thế giới số, và cả hai đều phải an toàn. Xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh không thể kỳ vọng từ một ngành đơn lẻ. Các ý kiến chuyên gia khẳng định giáo dục, tâm lý, y tế, công nghệ và chính sách phải cùng ngồi vào một bàn để phòng ngừa rủi ro, phát hiện sớm và hỗ trợ khi trẻ cần.
Hiện nay, hệ thống hỗ trợ sức khỏe tâm thần học đường còn nhiều khoảng trống: nhân viên y tế trường học chuyên trách mới chiếm khoảng một nửa và chỉ 30% trong số đó có chuyên môn y tế. Nhiều học sinh sợ bị “gắn nhãn” có vấn đề nên không dám tìm kiếm giúp đỡ. Điều này cho thấy nếu chỉ trông chờ vào nhà trường, chúng ta sẽ bỏ lỡ rất nhiều trường hợp âm thầm chịu đựng.
Muốn bảo vệ sức khỏe tâm thần GenZ trên không gian mạng, cần một liên minh thực sự giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và chính trẻ em. Các sáng kiến truyền thông, giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với bạo lực, bắt nạt học đường và bắt nạt trên mạng là nền tảng để xây dựng môi trường số an toàn, thay vì chỉ trông chờ vào những lệnh cấm mang tính đối phó.
Chiến lược cá nhân: Nhận diện mô hình tư duy tiêu cực và tự điều chỉnh trực tuyến
Dù hệ thống có quan trọng đến đâu, mỗi người trẻ vẫn là người ở tuyến đầu khi nói về sức khỏe tâm thần GenZ. Câu hỏi không còn là có nên rời Facebook hay TikTok, mà là mỗi cá nhân hiểu, điều chỉnh và bảo vệ mình như thế nào trong môi trường số. Người trẻ phải nhận diện được những tác động xấu và những thuật toán mà mạng xã hội dùng để kéo họ vào, từ đó xây dựng chiến lược sử dụng lành mạnh hơn.
Một trong những bước thiết thực là học cách phát hiện mô hình tư duy tiêu cực: so sánh mình liên tục với người khác, ám ảnh với lượt like, suy nghĩ “mình vô giá trị nếu không ai tương tác”, hay tin ngay vào mọi thông tin gây sốc xuất hiện trên newsfeed. Kèm theo đó, kỹ năng tự điều chỉnh trực tuyến gồm đặt giới hạn thời gian dùng, tắt thông báo không cần thiết, sắp xếp lại danh sách theo dõi, và chủ động tìm nội dung tích cực liên quan đến sức khỏe tâm thần.
Cuối cùng, không nên xem việc tìm kiếm hỗ trợ là dấu hiệu yếu đuối. Khi được trang bị kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với bạo lực và bắt nạt trên mạng, thanh thiếu niên sẽ tự tin hơn trong việc nói “không” với nội dung độc hại, đồng thời biết khi nào cần tìm đến người lớn, nhà trường hoặc dịch vụ chuyên môn để nhận trợ giúp kịp thời.
