Di sản cần người tiếp tục diễn
Cải lương truyền thống là loại hình sân khấu Việt Nam kết hợp ca, nhạc, diễn xuất và ước lệ sân khấu để kể chuyện, lưu giữ ký ức cộng đồng qua những lớp diễn.
Nhưng một di sản không thể sống chỉ nhờ sự ngưỡng mộ dành cho nghệ sĩ đi trước; nó cần người kế tục đứng trên sân khấu, học nghề và làm mới cách kể chuyện. Gia tộc Minh Tơ – Thanh Tòng cho thấy sự tiếp nối ấy diễn ra bằng lao động cụ thể: con cháu đời thứ năm tiếp tục trình diễn vở “Câu thơ yên ngựa”, tác phẩm tiêu biểu của dòng họ có trăm năm theo nghiệp hát, trong khi gia tộc đã duy trì đến đời thứ sáu. Đây là cách bảo tồn thuyết phục hơn mọi lời hoài niệm: trao cho thế hệ nghệ sĩ trẻ một vai diễn, một kỹ thuật và trách nhiệm đưa tác phẩm đến khán giả mới.
Từ ký ức gia tộc đến sân khấu quốc tế
Sau hơn 40 năm, “Câu thơ yên ngựa” dự kiến trở lại Pháp với lớp nghệ sĩ kế tục; lần trước, vở diễn đã lưu diễn tại đây khoảng năm 1984. Trong nhóm năm nghệ sĩ đại diện Nhà hát Trần Hữu Trang, có bốn người thuộc thế hệ thứ năm nhà Minh Tơ: Quế Trân, Tú Sương, Lê Thanh Thảo và Điền Trung.
Điều đáng chú ý không chỉ là chuyến đi, mà còn là cách tác phẩm mang lịch sử Việt Nam ra ngoài biên giới. Gia tộc từng diễn các tích Trung Hoa rồi chuyển sang cải lương sử Việt; quá trình ấy đòi hỏi sáng tạo đồng bộ từ âm nhạc, vũ đạo, bài bản, phục trang đến diễn xuất. Quế Trân nhớ lời cha, NSND Thanh Tòng, rằng khán giả không biết tiếng Việt vẫn có thể cảm nhận câu chuyện qua động tác, âm nhạc và biểu cảm sân khấu. Sức sống quốc tế của di sản sân khấu vì thế nằm cả trong khả năng giao tiếp bằng hình ảnh và cảm xúc.
Nghệ sĩ gạo cội vẫn phải hiện diện
Sự truyền nghề không chỉ diễn ra trong gia đình. Chương trình “Vầng trăng cổ nhạc” lần thứ 266, chủ đề “Mãi một vầng trăng”, quy tụ nghệ sĩ nhiều thế hệ và được lên lịch phát sóng trên HTV9 lúc 21 giờ ngày 25 tháng 10. Với khán giả, lịch phát sóng cụ thể giúp cải lương hiện diện trong đời sống thường ngày, thay vì chỉ được nhắc đến như ký ức sân khấu.
NSND Minh Vương và NSND Lệ Thủy cùng trình diễn cảnh “Bánh bông lan”, đồng thời chia sẻ kỷ niệm nghề và sự ăn ý trên sân khấu. Chương trình cũng dành lời khuyên cho nghệ sĩ trẻ: cần học hỏi, rèn nghề và kế thừa giá trị truyền thống trong sáng tạo. Đó là kiểu dìu dắt có sức nặng bởi người trẻ được thấy kỹ thuật sống động ngay trên sân khấu, rồi nghe chính những nghệ sĩ cổ điển Việt giải thích con đường để giữ nghề. Khi nghệ sĩ huyền thoại còn biểu diễn và đối thoại với lớp kế tiếp, việc truyền nghề bớt trừu tượng, gần với thực hành hơn.
Trao vai là trao trách nhiệm
Một vai diễn được chuyển giao có thể nói nhiều hơn một lời tuyên bố về bảo tồn. Trong bản dựng mới “Câu thơ yên ngựa”, Tú Sương tiếp tục vào vai Thượng Dương hoàng hậu, còn vai Linh Nhân hoàng thái hậu được chuyển giao cho nghệ sĩ Lê Thanh Thảo trong chuyến diễn Pháp sắp tới. Việc phân vai ấy cho thấy truyền thừa đang diễn ra ngay trong quá trình biểu diễn: người kế tục phải tiếp nhận cấu trúc vai, đồng thời tìm cách làm nhân vật thuyết phục với khán giả hôm nay.
Quế Trân và Võ Minh Lâm cũng diễn trích đoạn “Lục Vân Tiên – Kiều Nguyệt Nga”; Quế Trân còn gợi ý tăng phần vũ đạo, múa đao, cưỡi ngựa và đánh giặc để lớp diễn cuốn hút hơn. Đây không phải đánh đổi cốt lõi lấy sự mới lạ, mà là cách chăm chút hình thức để câu chuyện tiếp tục đến được với công chúng. Cải lương chỉ có tương lai khi nghệ sĩ trẻ được trao cơ hội, còn nghệ sĩ đi trước sẵn lòng đồng hành. Di sản không đứng yên trên bục tưởng niệm; nó sống trong mỗi lần cất giọng, nhập vai và chuyển nghề.
