Cải lương thế hệ trẻ: di sản chỉ sống nếu dám thay đổi cách tiếp cận
Cải lương thế hệ trẻ là cách tiếp cận, làm mới và truyền thông bộ môn sân khấu cải lương để phù hợp thẩm mỹ, thói quen xem và đời sống số của khán giả trẻ mà không đánh mất chất trữ tình, tự sự và bản sắc âm nhạc truyền thống của loại hình này. Từ góc nhìn của nghệ sĩ cải lương Việt Minh Trường, vấn đề không nằm ở chỗ cải lương đã “hết thời”, mà ở chỗ nó gần như bị bỏ quên trong cuộc chơi truyền thông, marketing và công nghệ. Anh chỉ ra khoảng cách ngày càng rộng giữa những câu vọng cổ vang lên trên sân khấu và cách thế hệ trẻ tiếp nhận nghệ thuật hôm nay: họ sống trên mạng xã hội, xem nội dung ngắn, quen với hình ảnh LED, âm thanh hiện đại, trong khi cải lương vẫn loay hoay với cách làm cũ, sân khấu cũ và tư duy “ai thương thì sẽ tự tìm tới”.
Thu nhập bấp bênh và bài toán sống được với nghề cải lương
Cái giá phải trả cho việc bảo tồn di sản truyền thống là vô cùng khắc nghiệt khi nghệ sĩ không thể sống thuần bằng nghề. Minh Trường thẳng thắn: số người kiếm sống thật sự chỉ nhờ đi hát cải lương hiện nay “rất ít, chỉ đếm trên đầu ngón tay”, đa số phải làm thêm nghề tay trái để nuôi nghề chính. Việc anh duy trì kinh doanh bên cạnh ca diễn không phải vì thiếu đam mê, mà vì tấm vé cải lương chưa đủ lực để bảo đảm một cuộc sống ổn định. Hệ quả là nghệ sĩ trẻ dễ nản, khó gắn bó lâu dài với sân khấu. Khi nghề không nuôi nổi người làm nghề, việc nói đến bảo tồn di sản truyền thống trở nên mơ hồ: ai sẽ đủ kiên định để truyền lại ngọn lửa cải lương cho đời sau nếu tương lai nghề nghiệp luôn phủ bóng lo âu về thu nhập, chi phí dựng vở và bài toán bán vé?
Giữ hồn truyền thống trong một cải lương hiện đại
Điểm đáng chú ý trong quan điểm của Minh Trường là sự tỉnh táo khi nói về cải lương hiện đại: anh ủng hộ làm mới nhưng đặt ra biên giới rất rõ ràng. Bản thân chữ “cải” đã là cải cách, nên không thể giữ khư khư phông màn hay lối diễn của những thập niên 80, 90 trong một đời sống khán giả đã thay đổi hoàn toàn. Anh xem việc thay cảnh vẽ tay bằng màn hình LED là bước tiến hợp lý, nhưng nhấn mạnh đạo diễn phải đủ am hiểu để không đánh mất cái “hồn” cốt lõi của cải lương – chất trữ tình, tự sự, cái đẹp của bài ca, bài bản. Đây là ranh giới mong manh: nếu chạy theo hiệu ứng thị giác mà để nhân vật, lời ca trở thành phụ họa, cải lương sẽ biến thành một dạng nhạc kịch lai căng, khó còn là di sản mà nhiều thế hệ người Nam Bộ từng gắn bó.
Khoảng trống truyền thông và nhu cầu bắc cầu với khán giả trẻ
Trên sóng chương trình “Chuyện tối cùng sao” với chủ đề “Giữ lửa sân khấu cải lương”, Minh Trường chia sẻ một bức tranh vừa xót xa vừa hy vọng về bộ môn mình gắn bó. Với anh, điểm khuyết lớn nhất so với điện ảnh hay ca nhạc là sự vắng bóng của truyền thông – marketing. Nghệ sĩ hay, vở tuồng hay vẫn tồn tại, nhưng khán giả – nhất là người trẻ – không biết đến, không được gợi tò mò để bước chân vào rạp. Vở “Nguyễn Hữu Cảnh” mang về Huy chương vàng Liên hoan Cải lương toàn quốc 2021 chỉ diễn được hai suất vì rào cản chi phí tổ chức và bài toán bán vé, dù anh rất muốn tái diễn phục vụ khán giả. Vì thế, anh kỳ vọng các dự án cải lương tương lai phải đầu tư bài bản cho truyền thông để rút ngắn khoảng cách với khán giả hiện đại, coi khâu tiếp cận khán giả là một phần của quá trình sáng tạo chứ không phải việc làm thêm.
Tương lai cải lương: bắc cầu thế hệ, xây chiến lược dài hơi
Điều Minh Trường đề xuất cho tương lai cải lương không dừng ở chuyện kỹ thuật, mà là cách tổ chức một hành trình bền vững. Anh cho rằng để có những bước đi đột phá mà không “lệch pha”, người trẻ cần được các bậc tiền bối, những người thầy am hiểu đứng bên cạnh làm cố vấn, giúp họ “dừng lại đúng lúc” khi làm mới. Đó là mô hình bắc cầu thế hệ: nghệ sĩ trẻ mang ngôn ngữ truyền thông mới, khán giả mới; nghệ sĩ kỳ cựu giữ chuẩn mực nghệ thuật, hệ thống bài bản. Đồng thời, thế hệ trẻ khi đến với sân khấu cải lương phải chấp nhận thử thách, kiên định vượt qua giai đoạn khó khăn nếu muốn bám trụ. Bằng tình yêu và sự trăn trở được truyền từ gia đình có truyền thống nghệ thuật, Minh Trường cho thấy bảo tồn di sản không phải là đóng khung quá khứ, mà là giữ ngọn lửa cải lương sống cùng đời sống khán giả hôm nay và ngày mai.
