Thuốc lá: nguyên nhân tử vong sớm và gánh nặng vô hình
Môi trường không khói thuốc là tổng hòa của những không gian sống, làm việc và sinh hoạt nơi khói thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử và sản phẩm nung nóng, bị loại bỏ hoàn toàn nhằm giảm tử vong sớm, bệnh tật liên quan thuốc lá và bảo vệ sức khỏe công cộng một cách bền vững.
Thuốc lá không chỉ là một thói quen cá nhân mà là nguyên nhân dẫn đến hàng triệu ca tử vong trên toàn cầu mỗi năm; theo Tổ chức Y tế Thế giới, thuốc lá gây khoảng 8 triệu ca tử vong, trong đó 1,2–1,3 triệu người không hút nhưng chết vì khói thuốc thụ động. Tại Việt Nam, mỗi năm có hơn 40.000 ca tử vong sớm do các bệnh liên quan đến thuốc lá, và các bệnh này tổng cộng gây hơn 100.000 ca tử vong hàng năm. Đây không còn là câu chuyện “tự chịu trách nhiệm” của người hút mà là bài toán thuốc lá tử vong tạo gánh nặng cho hệ thống y tế, ngân sách và sức khỏe cộng đồng. Nếu tiếp tục xem hút thuốc là lựa chọn riêng tư, chúng ta đang chấp nhận một mức tổn thất sinh mạng không thể biện minh.
Khói thuốc thụ động: khi người không hút vẫn phải trả giá
Thực tế đáng giận hơn đáng tiếc: nhiều người Việt không hút thuốc nhưng vẫn phải hít khói và gánh rủi ro sức khỏe tương đương. Khói thuốc chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó tối thiểu 69 chất được xác định có khả năng gây ung thư. Không có mức phơi nhiễm nào được coi là an toàn, vậy mà phơi nhiễm khói thuốc thụ động vẫn phổ biến tại nhà hàng, quán ăn (56%), nơi làm việc (30%) và phương tiện giao thông công cộng (28%).
Một câu nói cần được nhắc lại như lời cảnh báo: "Một điếu thuốc được hút trong không gian chung không chỉ là lựa chọn của riêng người hút". STEPS 2021 ghi nhận 37,2% phụ nữ và 37,4% nam giới được khảo sát đã tiếp xúc với khói thuốc thụ động tại nhà trong 30 ngày trước khảo sát. Điều này cho thấy khói thuốc thụ động đang len vào không gian thân mật nhất: gia đình. Trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền trở thành “nạn nhân thầm lặng” của hành vi mà họ không hề lựa chọn. Ở phạm vi gia đình, xây dựng ngôi nhà không khói thuốc, không hút trong nhà, ô tô hay không gian kín là hành động tối thiểu nếu chúng ta không muốn người thân phải chịu rủi ro thay mình.
Khoảng cách giới 41,1% – 0,6%: thuốc lá là vấn đề chuẩn mực xã hội
Nam giới đang gánh phần lớn cái giá sức khỏe của thuốc lá. Trong khảo sát STEPS 2021, 41,1% nam giới từ 15 tuổi trở lên đang hút thuốc, trong khi nữ giới chỉ 0,6%. Khoảng cách trên 40 điểm phần trăm không thể giải thích bằng sinh học hay “sở thích cá nhân”. Nó phản ánh chuẩn mực xã hội đang bình thường hóa thuốc lá với đàn ông, trong khi kiểm soát chặt hành vi này ở phụ nữ.
Nghiên cứu định tính về nam giới hút hoặc từng hút thuốc cho thấy thuốc lá gắn với giao tiếp: mời thuốc khi uống cà phê, tặng thuốc, hút khi gặp gỡ bạn bè, đồng nghiệp. Khi việc rút bao thuốc ra mời được coi là lịch sự, người đàn ông muốn bỏ thuốc phải chống lại không chỉ cơn nghiện nicotine mà còn áp lực “hòa đồng” và “ra dáng đàn ông”. Một môi trường không khói thuốc, nơi hút không còn là chuẩn mực giao tiếp, sẽ hỗ trợ nam giới nhiều hơn mọi lời trách móc. Nếu tiếp tục đổ lỗi cho “ý chí cá nhân” mà bỏ qua bối cảnh xã hội, chúng ta đang để đàn ông trả giá sức khỏe cho những khuôn mẫu giới lạc hậu.
Môi trường không khói thuốc: khoản đầu tư kinh tế và sức khỏe công cộng
Xây dựng môi trường không khói thuốc không phải là “chi phí thêm” mà là một khoản đầu tư dài hạn. Như các chuyên gia y tế khẳng định, "xây dựng môi trường không khói thuốc không chỉ bảo vệ sức khỏe mà còn là khoản đầu tư dài hạn giúp giảm gánh nặng y tế và chi phí xã hội". Giảm phơi nhiễm hôm nay đồng nghĩa giảm số người mắc bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp phải nhập viện và điều trị kéo dài trong tương lai. Đây là chiến lược sức khỏe công cộng hiệu quả hơn nhiều so với việc đợi bệnh xảy ra rồi chữa.
Cải cách thuế thuốc lá được thông qua năm 2025 là tín hiệu cho thấy Nhà nước nhìn thuốc lá dưới góc độ đầu tư sức khỏe, không chỉ là thu ngân sách. Mô hình TaXSim của WHO dự báo thay đổi thuế có thể giúp 2,1 triệu người bỏ hoặc không bắt đầu hút thuốc vào năm 2031 và ngăn khoảng 700.000 ca tử vong sớm trong các thập kỷ tới. Nhưng thuế chỉ là một mảnh ghép. Một cộng đồng không khói thuốc phải được xây dựng từ những không gian cụ thể: gia đình, trường học, bệnh viện, nơi làm việc, nhà hàng, phương tiện công cộng. Gánh nặng tim mạch, ung thư liên quan thuốc lá không hình thành trong một ngày và cũng không thể giải quyết bằng vài chiến dịch ngắn hạn; cần chính sách bền bỉ, đồng bộ.
Kết luận: Quyền được thở không khí sạch là ưu tiên chính sách
Khi thuốc lá gây hơn 40.000 ca tử vong sớm mỗi năm và các bệnh liên quan đến thuốc lá cướp đi hơn 100.000 sinh mạng, câu hỏi không còn là “có nên hành động hay không” mà là “hành động nhanh đến mức nào”. Phơi nhiễm khói thuốc thụ động tràn lan cho thấy quyền được thở không khí sạch của người dân đang bị xem nhẹ. Chấp nhận hút thuốc trong quán ăn, văn phòng, xe công cộng là chấp nhận rằng sức khỏe công cộng rẻ hơn một điếu thuốc.
Đầu tư cho môi trường không khói thuốc là lựa chọn chính trị và đạo đức: chính sách thuế mạnh tay, thực thi nghiêm vùng cấm hút, hỗ trợ bỏ thuốc và truyền thông thay đổi chuẩn mực giới, để hút thuốc không còn là hình ảnh mặc định của nam giới. Dữ liệu phòng, chống tác hại thuốc lá cần tiếp tục được tách theo giới, tuổi, vùng cư trú, học vấn, kinh tế để chính sách nhắm trúng nhóm nguy cơ cao. Nếu coi quyền được hít thở không khí không khói là quyền cơ bản, chúng ta phải ưu tiên môi trường không khói thuốc như một khoản đầu tư khẩn cấp cho sức khỏe hiện tại và tương lai.
