Sắp xếp cơ sở giáo dục: cú chuyển hệ thống, không chỉ là chuyện số liệu
Sắp xếp cơ sở giáo dục là quá trình tinh gọn mạng lưới trường học, hợp nhất các điểm trường nhỏ lẻ thành những đơn vị quy mô lớn hơn, thường theo mô hình trường liên cấp hoặc nhiều cấp học, với mục tiêu giảm đầu mối quản lý, tối ưu biên chế và tập trung đầu tư cơ sở vật chất, nhưng đồng thời làm thay đổi đáng kể cách học sinh đến trường và cách gia đình tổ chức cuộc sống hằng ngày. Sáng 27/8, tại trụ sở Chính phủ, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã chủ trì hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027, trong đó việc sắp xếp cơ sở giáo dục là một nội dung trọng tâm. Đây là bước đi gắn với Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, thể hiện quyết tâm đổi mới quản trị giáo dục ở tầm hệ thống.
Giảm hơn 50% số trường học: nhà nước nhẹ gánh, học sinh thêm đường xa?
Theo báo cáo, cả nước dự kiến giảm số cơ sở giáo dục từ 37.515 xuống còn 18.575 cơ sở, tương ứng giảm 50,5% sau khi hoàn thành sắp xếp trước ngày 30/8/2026. Việc giảm số trường học đi cùng với sự xuất hiện của các trường liên cấp, trường nhiều cấp học, tạo điều kiện tinh gọn đầu mối và giảm áp lực biên chế quản lý. Về mặt quản trị, đây là bước hợp lý: giảm 32.625 hiệu trưởng, hiệu phó và 11.041 nhân viên, đồng thời đưa một phần đội ngũ quản lý trở lại giảng dạy, giúp cần bổ sung biên chế giáo viên cho năm học 2026-2027 giảm từ 104.516 xuống còn 43.267 người. Câu hỏi đặt ra là: khi cơ sở giáo dục được gom lại, quãng đường đến trường của học sinh, nhất là vùng nông thôn, sẽ dài thêm bao nhiêu và ai sẽ gánh chi phí đi lại không hề nhỏ đó?
Chính sách giáo dục mới: có đủ bù đắp bất lợi cho vùng sâu, vùng xa?
Kế hoạch sắp xếp cơ sở giáo dục diễn ra song song với nhiều chính sách giáo dục mới như miễn học phí, miễn phí sách giáo khoa, hỗ trợ bữa ăn, học bổng, tín dụng, tăng phụ cấp ưu đãi đối với nhà giáo, mở rộng tự chủ đối với cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp. Những chính sách này được đánh giá là đã tạo chuyển biến tích cực, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục. Tuy vậy, khi trường lớp được gom lại, nguy cơ học sinh vùng sâu, vùng xa phải đi học xa hơn là rất rõ ràng: thời gian di chuyển tăng, chi phí vận chuyển thêm, rủi ro an toàn đường sá lớn hơn. Các hỗ trợ hiện có chủ yếu nhắm vào học phí và sinh hoạt cơ bản, chưa rõ đã tính hết đến gánh nặng đi lại mới. Nếu không có giải pháp vận chuyển học sinh hoặc bố trí ký túc, những em yếu thế nhất có thể là người đầu tiên bị tụt lại.
Tối ưu tài nguyên giáo dục: chất lượng có thực sự tốt hơn cho mọi học sinh?
Về lý thuyết, sắp xếp cơ sở giáo dục giúp tập trung nguồn lực: giảm đầu mối quản lý, đưa cán bộ quản lý về giảng dạy, giảm nhu cầu bổ sung biên chế mới gần bằng phần biên chế giáo viên chưa tuyển dụng và số giáo viên đang hợp đồng. Đây là cơ hội để các trường còn lại được đầu tư bài bản hơn về phòng học, phòng chức năng và thiết bị dạy học, trong bối cảnh cả nước vẫn thiếu hàng chục nghìn phòng học, mức đáp ứng thiết bị dạy học tối thiểu mới đạt khoảng 50,6%. Chủ đề năm học 2026-2027 là “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất”, tức chất lượng phải thể hiện qua tiến bộ của người học, điều kiện làm việc của nhà giáo và hiệu quả hoạt động của nhà trường. Nếu việc tinh gọn mạng lưới chỉ cải thiện số liệu biên chế nhưng không cải thiện trải nghiệm học tập hàng ngày của học sinh, mục tiêu "kết quả thực chất" sẽ khó đạt.
Kết luận: tinh gọn mạng lưới phải đi cùng bảo vệ quyền học tập
Có thể coi sắp xếp cơ sở giáo dục là một cuộc "phẫu thuật hệ thống": mạnh tay cắt giảm đầu mối, tái bố trí nhân lực để tối ưu quản lý và tài nguyên. Với nhà nước, lợi ích khá rõ: giảm áp lực biên chế, tận dụng phần chỉ tiêu còn trống và đội ngũ hợp đồng đã có. Nhưng với học sinh và phụ huynh, nhất là ở vùng nông thôn, vùng khó khăn, cái giá phải trả có thể là những chuyến đi học dài hơn, tốn kém hơn, và nguy cơ bỏ học cao hơn nếu không có chính sách phụ trợ. Sắp xếp cơ sở giáo dục chỉ là bước đầu; để chính sách giáo dục mới mang lại "chuyển biến mạnh mẽ" và "kết quả thực chất", cần đặt quyền được học gần, học an toàn của mọi trẻ em – dù ở trung tâm hay vùng xa – làm tiêu chí đánh giá quan trọng nhất.
