Sắp xếp trường học: từ quyết sách trên giấy đến thay đổi trong từng lớp học
Sắp xếp trường học và giảm cơ sở giáo dục là việc Nhà nước tinh gọn, sáp nhập, tổ chức lại mạng lưới trường lớp, qua đó giảm số lượng cơ sở nhưng tăng quy mô mỗi trường, đồng thời điều chỉnh lại đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý và phân bổ lại cơ sở vật chất để sử dụng hiệu quả hơn cho người học ở các cấp. Sáng 27/8, tại trụ sở Chính phủ, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027. Tại đây, Thứ trưởng thường trực Phạm Ngọc Thưởng công bố kế hoạch sắp xếp mạng lưới: số cơ sở giáo dục dự kiến giảm từ 37.515 xuống 18.575, tương ứng 50,5%. Đây không phải một điều chỉnh kỹ thuật nhỏ, mà là cuộc tái thiết hệ thống, chạm trực tiếp vào lớp học, bữa ăn bán trú, quãng đường đến trường và cả tương lai nghề nghiệp của hàng trăm nghìn thầy cô.
Học sinh: ít trường hơn, lớp đông hơn hay điều kiện tốt hơn?
Về lý thuyết, giảm cơ sở giáo dục và hình thành trường liên cấp có thể giúp gom nguồn lực, đầu tư tập trung vào cơ sở vật chất trường học, thư viện, phòng chức năng, thiết bị dạy học thay vì dàn trải. Trong bối cảnh cả nước vẫn thiếu 45.691 phòng học, 27.084 phòng chức năng và vùng khó khăn còn 6.477 phòng học nhờ, mượn, việc dồn trường có thể là cách duy nhất để bảo đảm tối thiểu cho nhiều em hơn. Tuy vậy, tác động giáo dục 2026 đối với học sinh không đơn giản là “đi học ở trường to hơn”. Khi hàng nghìn điểm trường lẻ bị sáp nhập, quãng đường đến lớp sẽ dài hơn, đặc biệt với trẻ mầm non và tiểu học vùng núi. Nếu phương án đưa đón, bán trú, nội trú không được chuẩn bị nghiêm túc, nguy cơ bỏ học và mệt mỏi vì di chuyển là rất rõ. Ngược lại, những nơi chuẩn bị tốt có thể tạo được môi trường liên cấp hiện đại, giúp chuyển đổi số, dùng chung nền tảng quản trị số giáo dục quốc gia từ năm học 2026-2027.
Phụ huynh: bớt gánh chi phí hay thêm gánh đường xa và sĩ số đông?
Với phụ huynh, sắp xếp trường học gắn với hai câu hỏi: con học ở đâu và tốn kém thế nào. Các chính sách giáo dục mới như miễn học phí, miễn phí sách giáo khoa, hỗ trợ bữa ăn, học bổng, tín dụng được đánh giá là tạo tác động tích cực cho người học và gia đình. Từ năm học 2026-2027, việc dùng một bộ sách giáo khoa thống nhất, giá bán giảm trung bình 13,3%, càng cho thấy nỗ lực giảm chi phí trực tiếp. Nhưng chi phí ẩn có thể tăng: phụ huynh phải đưa đón xa hơn, chi thêm cho ăn ở khi con học nội trú hoặc bán trú ở trường liên cấp. Nếu các địa phương không đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất trường học, ký túc xá, bếp ăn, phương án xe buýt… thì các chính sách giảm gánh nặng học phí sẽ bị bào mòn bởi chi phí sinh hoạt. Kịch bản tốt nhất là lớp học rộng hơn, thiết bị đầy đủ hơn, con em tiếp cận được thư viện, phòng thí nghiệm mà trước đây xã nhỏ không thể có.
Giáo viên: bớt biên chế mới, thêm áp lực cũ và cơ hội mới
Ở góc độ nhân lực, sắp xếp trường học được thiết kế như một biện pháp giảm áp lực biên chế. Việc sáp nhập giúp dự kiến giảm 32.625 hiệu trưởng, hiệu phó và 11.041 nhân viên; nhiều cán bộ quản lý sẽ quay lại giảng dạy. Nhờ đó, số biên chế cần bổ sung cho năm học 2026-2027 giảm từ 104.516 xuống 43.267 giáo viên, tương đương số biên chế chưa tuyển năm 2025 và gần bằng số giáo viên đang hợp đồng; “cơ bản năm học mới không phải thêm biên chế cho giáo dục”. Đây là câu chuyện tiết kiệm ngân sách ở tầm vĩ mô, nhưng ở tầm vi mô là tâm trạng bất an của đội ngũ: ai sẽ bị điều chuyển xa nhà, ai mất vị trí quản lý, ai phải gánh thêm lớp khi sĩ số tăng? Nghị định 182 quy định phụ cấp ưu đãi nghề từ 20% đến 80% cho nhà giáo và cán bộ quản lý là tín hiệu tích cực, nhưng nếu điều kiện làm việc không cải thiện thì phụ cấp khó bù nổi áp lực.
Làm sao để cuộc "đại sắp xếp" không biến thành cú sốc bất bình đẳng?
Năm học 2025-2026 là năm đầu triển khai Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và mô hình chính quyền địa phương hai cấp, và toàn ngành xác định chủ đề năm học 2026-2027 là “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất”. Điều này chỉ có ý nghĩa nếu kết quả được đo bằng trải nghiệm học tập của 4,82 triệu trẻ mầm non, 19,08 triệu học sinh phổ thông và hơn 27 triệu người học trong cơ sở dữ liệu ngành, chứ không chỉ bằng số trường giảm đi một nửa. Cả nước vẫn thiếu phòng học, thiết bị chỉ đáp ứng khoảng 50,6% mức tối thiểu; nếu không ưu tiên vùng khó khăn, sắp xếp có thể làm khoảng cách giàu – nghèo trong giáo dục rộng hơn. Ngược lại, nếu gắn giảm cơ sở giáo dục với mở trường nội trú liên cấp ở biên giới, tăng hỗ trợ sách, bữa ăn, phụ cấp cho giáo viên và đẩy nhanh chuyển đổi số, cuộc tái cấu trúc này có thể trở thành bước ngoặt tích cực cho tác động giáo dục 2026 và những năm sau đó.
