Khi nhân viên sử dụng AI nhanh hơn doanh nghiệp kịp thích ứng
Khoảng cách chuyển đổi số trong AI hiện nay là tình trạng nhân viên sử dụng AI ngày càng phổ biến và thành thạo, trong khi doanh nghiệp lại thiếu chiến lược, quy trình và hạ tầng chính thức để quản trị, đo lường và nhân rộng hiệu quả, khiến năng suất AI doanh nghiệp bị kẹt ở cấp cá nhân và làm tăng rủi ro cho tổ chức. Theo khảo sát người lao động và công việc do một công ty tư vấn thực hiện, 58% nhân viên Việt Nam đã tự học và thường xuyên sử dụng AI trong công việc, trong khi chỉ 13% doanh nghiệp có chương trình triển khai AI chính thức và 4% có quy trình phối hợp bài bản với AI. Điều này cho thấy AI đang được ứng dụng chủ yếu ở cấp cá nhân, nhân viên sử dụng AI để viết nội dung, phân tích dữ liệu hay xử lý việc thường ngày, nhưng chiến lược AI doanh nghiệp lại gần như bỏ ngỏ.
Shadow AI: lợi thế cá nhân, rủi ro tổ chức
Điểm đáng lo nhất trong làn sóng nhân viên sử dụng AI là Shadow AI – khi công cụ được đưa vào doanh nghiệp qua “cửa sau”, ngoài mọi chính sách và kiểm soát của tổ chức. Nhân viên dùng tài khoản cá nhân, dữ liệu nội bộ bị đưa lên các mô hình công khai, và không ai trong ban lãnh đạo biết AI đang được dùng ở đâu, với dữ liệu gì và cho mục đích nào. Dữ liệu rò rỉ chỉ là phần nổi của tảng băng. Nguy hiểm hơn, quyết định kinh doanh có thể dựa trên đầu ra AI chưa được kiểm chứng, trong khi trách nhiệm lại mơ hồ khi kết quả sai. Sự thiếu vắng môi trường AI chính thức khiến doanh nghiệp khó kiểm soát chất lượng, tiêu chuẩn dữ liệu và cách triển khai AI tổ chức một cách đồng nhất. Nói cách khác, tổ chức chấp nhận rủi ro hệ thống chỉ để đổi lấy tiện lợi cá nhân.
Năng suất AI doanh nghiệp đang bị “kẹt” ở từng cá nhân
Khi 58% nhân viên dùng AI nhưng doanh nghiệp không có chiến lược AI doanh nghiệp rõ ràng, kết quả là những “hòn đảo năng suất” bị cô lập. Nhân viên tự tối ưu công việc, song tổ chức không nhìn thấy, không học được và không nhân rộng được. Khảo sát cho thấy 62% người lao động nói AI giúp họ tăng tốc công việc, nhưng 52% phải làm lại toàn bộ đầu ra do AI tạo ra. Điều này cho thấy việc dùng AI chưa đồng nghĩa với tăng năng suất thực chất; thời gian tiết kiệm ở khâu đầu có thể bị xóa sạch ở bước kiểm tra, chỉnh sửa. Công cụ AI cá nhân lại ở trạng thái “mù thông tin” với dữ liệu nội bộ, buộc nhân viên nhập tay nhiều ngữ cảnh, gây lãng phí thời gian có thể giải quyết bằng hạ tầng doanh nghiệp phù hợp. AI trở thành thói quen, nhưng chưa trở thành năng suất có thể đo lường.
Nút thắt chiến lược: thiếu hạ tầng và thiếu cách tổ chức lại công việc
Khoảng cách chuyển đổi số hiện nay không nằm ở việc thiếu người dùng AI, mà ở việc doanh nghiệp chưa biến kỹ năng đó thành năng lực vận hành có tổ chức. Có hai nút thắt lớn. Thứ nhất là hạ tầng AI doanh nghiệp: khi nhân viên sử dụng tài khoản cá nhân, công cụ không tiếp cận được dữ liệu nội bộ nên đề xuất thường thiếu bối cảnh, buộc họ phải nhập liệu thủ công, trong khi rủi ro bảo mật tăng lên. Thứ hai là cách thiết kế lại quy trình: nếu chỉ dừng ở mức “khuyến khích dùng AI”, tổ chức sẽ không biết công đoạn nào nên giao cho AI, ai kiểm tra, tiêu chí đo hiệu quả là gì. Doanh nghiệp cần chuẩn hóa những cách làm hiệu quả, biến chúng thành quy trình chung, thay vì để mọi thứ dừng lại ở sáng kiến đơn lẻ của từng cá nhân.
Từ khuyến khích dùng AI đến chiến lược AI doanh nghiệp có thể đo lường
Nếu doanh nghiệp tiếp tục đứng ngoài cuộc, khoảng cách giữa nhân viên sử dụng AI và năng suất AI doanh nghiệp sẽ còn nới rộng, kéo theo rủi ro dữ liệu, chất lượng và hiệu quả tổ chức. Hướng đi không phải là cấm đoán công cụ cá nhân, mà là xây dựng nền tảng chính thức, an toàn, gắn với nhu cầu thực tế, rồi thiết kế lại cách làm việc cùng AI. Một khuyến nghị quan trọng là không triển khai dàn trải, mà chọn một quy trình có giá trị rõ ràng để thử nghiệm, đo thời gian xử lý, chất lượng đầu ra và mức độ ứng dụng, trước khi mở rộng. Thỏa thuận hợp tác giữa một công ty tư vấn nhân sự và OpenAI để trở thành đối tác đầu tiên về chuyển đổi năng suất và năng lực AI tại Việt Nam là một tín hiệu cho thấy sân chơi chiến lược đang hình thành, nhưng quyết định cuối cùng vẫn nằm ở việc mỗi doanh nghiệp dám coi AI là dự án tổ chức, không phải phong trào cá nhân.
