Niềm yêu thích đọc sách bắt đầu từ căn nhà
Niềm yêu thích đọc sách ở trẻ em là kết quả của thói quen đọc trẻ em được nuôi dưỡng mỗi ngày trong môi trường gia đình đọc sách, nơi sách hiện diện tự nhiên, cha mẹ làm gương và việc đọc gắn với sự gắn kết, tò mò chứ không phải nhiệm vụ bắt buộc. Khi nhìn vào câu chuyện của Tăng Thanh Hà, nhiều người bất ngờ vì con chị đều ham đọc sách và có vốn từ phong phú, nhưng đây không phải “may mắn trời cho” mà là thành quả của một căn nhà luôn có góc đọc, kệ sách, thư viện thiếu nhi và hình ảnh mẹ cha đọc sách bên cạnh. Nếu chúng ta muốn con yêu thích đọc sách, câu hỏi trung tâm không phải là “con đã đọc chưa?” mà là “cả nhà đang sống cùng sách như thế nào?”.
Khi cha mẹ đọc, con không cần ai nhắc
Điểm đáng chú ý trong thói quen đọc trẻ em là nó hiếm khi bắt đầu từ những câu “con phải đọc sách”, mà nảy mầm từ chính môi trường sống hằng ngày. Nữ diễn viên Tăng Thanh Hà yêu sách từ nhỏ, kệ sách của chị là dòng thời gian cuộc đời với đủ thể loại: truyện tranh, tiểu thuyết, sách triết lý sống, nuôi dạy con… và có những giai đoạn chị đọc rất nhiều, có lúc lại lơi đi. Điều quan trọng là sách luôn ở đó, như một phần bình thường của cuộc sống. Các con của chị được cho tiếp xúc với sách từ sớm, có góc đọc riêng, thường được mẹ đưa đến thư viện thiếu nhi và cùng chọn cuốn sách bản thân yêu thích. Một đứa trẻ lớn lên trong không gian có sẵn sách, thấy bố mẹ và anh chị em đọc để giải trí sẽ nhìn đọc như một niềm vui tự nhiên, thay vì nhiệm vụ.
Đọc vì yêu thích: vốn từ, tập trung và sự đồng cảm
Khi trẻ yêu thích đọc sách, phát triển kỹ năng đọc trở thành quá trình nhẹ nhàng. Đọc nội dung đa dạng giúp trẻ mở rộng vốn từ và khả năng diễn đạt; các em càng đọc nhiều càng có thêm chất liệu để kể chuyện, viết, đặt câu hỏi và trình bày suy nghĩ. Theo dữ liệu giáo dục Mỹ, ngoài giờ học ở trường, mỗi năm một đứa trẻ có thể đọc từ 100.000 đến 10 triệu từ nếu mê đọc, tạo ra chênh lệch lớn về vốn từ và ngôn ngữ. Đọc một cuốn sách cũng rèn khả năng tập trung, buộc trẻ theo dõi cốt truyện, ghi nhớ nhân vật và kết nối thông tin giữa các trang. Nhưng giá trị sâu nhất nằm ở trí tuệ cảm xúc: ngồi trong lòng cha mẹ nghe đọc, sống cùng nhân vật, yêu mến hay bất bình với hành vi của họ, trẻ học cách hiểu cảm xúc người khác và nuôi dưỡng sự đồng cảm.
Khi đọc sách biến thành “bài tập”, thói quen dần biến mất
Dù lợi ích rõ ràng, thói quen đọc trẻ em đang mất dần khi trẻ xem đọc sách như nhiệm vụ phải hoàn thành chứ không phải thú vui. Dữ liệu tại Mỹ cho thấy xu hướng đáng lo: ở nhóm 13 tuổi, tỷ lệ đọc để giải trí mỗi ngày đã giảm từ 27% xuống còn 14%, nhóm 9 tuổi từ 53% xuống 39%. Cùng lúc, điểm đọc hiểu không cải thiện, nhất là ở tuổi thiếu niên, và đây không phải hai vấn đề tách biệt mà có tác động trực tiếp. Khi ở trường, đọc gắn với kiểm tra, đánh vần, ghép âm, trẻ dần hiểu “niềm vui” và “việc học” là hai thứ khác nhau. Nếu ở nhà, cha mẹ chỉ nhắc “con đọc đi” nhưng bản thân ít khi cầm sách, trẻ sẽ càng nghĩ đọc sách là nhiệm vụ do người lớn giao. Kết quả là niềm yêu thích đọc sách không hình thành, thậm chí bị bào mòn.
Thư viện cộng đồng và trách nhiệm của cha mẹ
Muốn xây dựng thói quen đọc bền vững, gia đình không thể làm một mình. Thư viện cộng đồng, thư viện thiếu nhi là nơi trẻ được quyền lựa chọn, được bước vào “thế giới sách” rộng hơn căn nhà. Tăng Thanh Hà thường đưa các con đến thư viện thiếu nhi và cùng con tìm những cuốn sách chúng yêu thích; đó là cách chị biến việc đọc thành trải nghiệm tự do, không áp đặt. Các nhà giáo dục nhấn mạnh sự thay đổi cũng cần bắt đầu từ gia đình: khi trẻ thấy người lớn đọc để giải trí, thói quen này có cơ hội kéo dài đến lúc trưởng thành. Niềm yêu thích đọc sách từ nhỏ không phải quà tặng bất ngờ; nó được gieo từ những buổi cùng nhau đọc vài trang, những lần đến thư viện cuối tuần, những kệ sách luôn được làm mới theo độ tuổi. Nếu cha mẹ muốn con yêu đọc, hãy bắt đầu bằng việc tự mình mở một cuốn sách hôm nay.
