Đọc sách phải là nhu cầu, không phải bài tập thêm giờ
Thói quen đọc sách trẻ là quá trình cha mẹ và môi trường xung quanh giúp trẻ tiếp xúc với sách đều đặn, xem việc đọc như một nhu cầu tự thân, một thói quen quen thuộc và một phần tự nhiên trong đời sống hằng ngày, chứ không phải là nhiệm vụ bị giao hay bài tập mang tính ép buộc. Muốn con chuyển từ chán đọc sang yêu sách, cha mẹ phải dám thay đổi góc nhìn: bỏ tư duy “đọc cho giỏi” để ưu tiên “đọc cho thích”. Khi trẻ được đọc vì tò mò, vì vui, vốn từ sẽ mở rộng và khả năng lắng nghe, đồng cảm với nhân vật cũng tăng lên. Nhưng điều quan trọng hơn là trẻ bắt đầu thấy sách hiện diện ở mọi góc nhà, mọi khoảnh khắc, giống ăn, ngủ – đó mới là nền của một văn hóa đọc gia đình bền vững. Nếu cha mẹ vẫn coi đọc là “phần thưởng cho ngoan” hoặc “hình phạt khi dùng thiết bị số quá nhiều”, con sẽ khó mà yêu sách.
Biến giờ đọc thành cuộc đối thoại: sức mạnh của câu hỏi gợi mở
Công cụ mạnh nhất để biến đọc thụ động thành đọc chủ động là các câu hỏi gợi mở khi đọc. Khi cha mẹ đọc cùng con nhưng chỉ bảo “đọc lại đoạn này”, trẻ sẽ nghe – rồi quên. Ngược lại, mỗi trang sách trở thành một cuộc trò chuyện nếu cha mẹ liên tục mời con suy nghĩ, đoán, liên hệ. Một kỹ thuật đơn giản mà hiệu quả là câu hỏi: “Theo con, từ tiếp theo sẽ là gì?” Thỉnh thoảng, cha mẹ che một số từ trong câu và đề nghị con đoán, buộc trẻ phải chọn giữa danh từ, tính từ hay động từ để câu văn đúng ngữ pháp và logic. Theo ông Andrew DiNapoli, hoạt động này giúp trẻ cải thiện ngữ pháp và rèn khả năng quan sát, vì con phải dựa vào ngữ cảnh, tranh minh họa hoặc quy luật gieo vần để trả lời. Khi được “đàm phán” với văn bản như vậy, con không còn đọc cho xong, mà đọc để tìm ý, phản biện và bảo vệ lựa chọn của mình – chính là những mầm đầu tiên của tư duy phản biện.
Từ trải nghiệm quốc tế: xây môi trường đọc như không khí
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy thói quen đọc sách trẻ không thể hình thành nếu sách chỉ xuất hiện trong giờ ngữ văn. Phát triển văn hóa đọc không dừng ở việc khuyến khích mỗi người cầm sách lên đọc mà là tạo dựng môi trường để việc đọc trở thành nhu cầu, thói quen và một phần của đời sống. Ở nhiều nơi, trẻ được tiếp xúc với sách từ mầm non thông qua việc thường xuyên được nghe đọc sách tranh, nhờ đó sớm hình thành sự gần gũi và hứng thú với sách. Đây là bài học thẳng thắn cho gia đình: muốn có văn hóa đọc gia đình, hãy để sách hiện diện khắp nhà, trong giờ chơi, trước giờ ngủ, cả những lúc rảnh ngắn. Khi việc đọc xuất hiện tự nhiên như trò chuyện, trẻ thấy sách là một lựa chọn giải trí và kết nối, không phải công cụ ôn thi. Nếu sách chỉ được lôi ra khi có “chiến dịch đọc”, con sẽ xem đó là phong trào nhất thời, khó thành thói quen.
Cha mẹ chủ động tạo văn hóa đọc gia đình hằng ngày
Điểm chung trong các kinh nghiệm thành công là sự kết hợp giữa định hướng và cách làm cụ thể trong đời sống, giúp việc đọc trở thành thói quen thường xuyên. Ở tầm quốc gia, người ta phải xây chiến lược thư viện, luật khuyến khích đọc và hệ thống dịch vụ đọc đa dạng. Nhưng trong căn nhà nhỏ của bạn, chiến lược đó bắt đầu từ vài hành vi rất cụ thể: bố mẹ cầm sách nhiều hơn điện thoại trước mặt con, tổ chức những buổi đọc nhóm cả nhà, và dùng câu hỏi gợi mở khi đọc để mọi người cùng tham gia. Khi cha mẹ đặt câu hỏi mở như “Nếu là nhân vật, con sẽ làm gì?” hay dùng trò đoán từ, đoán kết thúc câu chuyện, trẻ không chỉ học ngôn ngữ mà còn học cách lắng nghe người khác, phản biện ý kiến và tự tin nêu quan điểm. Mấu chốt là biến các hoạt động đọc này thành thói quen duy trì thường xuyên và bám sát nhu cầu từng đứa trẻ, để việc đọc trở thành nhu cầu tự thân, hiện diện tự nhiên trong đời sống hằng ngày.
Kết luận: từ những câu hỏi nhỏ đến thói quen lớn
Nếu phải chọn một điểm khởi đầu để xây thói quen đọc sách trẻ, đó không phải là mua thêm sách, mà là thay đổi cách đọc cùng con. Một câu hỏi gợi mở khi đọc, như “Theo con, từ tiếp theo sẽ là gì?”, buộc trẻ phải suy nghĩ về ngữ pháp, logic, ngữ cảnh và hình ảnh minh họa, qua đó cải thiện khả năng dùng từ và quan sát. Khi cha mẹ kiên trì biến mỗi trang sách thành một cuộc trò chuyện, mỗi buổi tối thành một giờ đọc chung, đọc sẽ dịch chuyển từ nghĩa vụ sang niềm vui. Kinh nghiệm quốc tế cũng chỉ ra rằng văn hóa đọc chỉ phát triển bền vững khi việc đọc trở thành nhu cầu tự thân và hiện diện tự nhiên trong đời sống hằng ngày. Cha mẹ không thể kiểm soát mọi thứ ngoài xã hội, nhưng có thể kiểm soát điều đơn giản: hôm nay, trong nhà mình, đã có một câu hỏi hay bên trang sách hay chưa.
