Từ công điện 66 đến chiến lược dùng UAV trong cảnh báo thiên tai
Việc Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Quốc phòng huy động máy bay không người lái khảo sát các điểm xung yếu để phát hiện nguy cơ sạt lở đất, lũ quét, phục vụ cảnh báo sớm và di dời dân cư, đánh dấu bước chuyển quan trọng: công nghệ bay không người lái trở thành một trụ cột mới trong công nghệ ứng phó thiên tai, thay cho cách chỉ dựa vào lực lượng tại chỗ và quan sát thủ công vốn chậm và dễ tổn thất nhân lực. Công điện số 66/CĐ-TTg do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký ngày 21/9 không chỉ là một văn bản điều hành khẩn cấp, mà là tín hiệu cho thấy Chính phủ coi UAV phát hiện sạt lở và drone cảnh báo lũ quét là công cụ phải được huy động thường xuyên, có hệ thống. Theo tổng hợp, mưa lũ vừa qua đã làm 3 người chết, 8 nhà sập, 111 nhà hư hại, gần 20.000 nhà bị ngập, trong đó hơn 5.000 nhà ven sông, vùng thấp trũng ở Hà Nội và Ninh Bình vẫn còn ngập sâu.
UAV phát hiện sạt lở và drone cảnh báo lũ quét: vì sao là bước đi đúng lúc
Chỉ đạo huy động UAV phát hiện sạt lở diễn ra trong bối cảnh nhiều địa phương Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vừa trải qua mưa lớn kéo dài, gây lũ, ngập sâu, sạt lở, chia cắt giao thông và cô lập khu dân cư. Trung tâm khí tượng thủy văn dự báo từ 21–24/9, các tỉnh Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Nam Bộ có thể mưa 120–250 mm, cục bộ trên 400 mm, kèm nguy cơ sạt lở và lũ trên sông Cửu Long lên báo động 1. Không thể chờ tới khi taluy sập xuống bản làng hay đường tỉnh bị xé nát mới phản ứng; công nghệ bay không người lái cho phép máy bay không người lái khảo sát nhanh các sườn núi, lòng suối, khu vực ven sông mà không cần nhân lực trực tiếp tiếp cận, giảm nguy hiểm cho lực lượng tại chỗ. Đây là sự thừa nhận rằng để cứu người dân, đặc biệt là người già, trẻ em và nhóm yếu thế, chúng ta phải nâng cấp hệ thống cảnh báo, thay vì chỉ gia cố sau mỗi trận lũ.
Từ trên không đến mặt đất: UAV hỗ trợ quyết định di dời và cứu hộ
Điểm đáng chú ý của công điện là UAV không được xem như "đồ chơi công nghệ" mà là một mắt xích trực tiếp trong kế hoạch bảo vệ dân cư. Bộ Quốc phòng được giao chủ động huy động thiết bị bay không người lái hỗ trợ địa phương khảo sát các khu vực xung yếu, kịp thời phát hiện vết nứt, điểm có nguy cơ sạt lở đất, lũ quét để cảnh báo sớm và có biện pháp phòng ngừa, di dời dân cư an toàn. Nghĩa là hình ảnh từ drone cảnh báo lũ quét sẽ không dừng ở báo cáo kỹ thuật, mà phải được chuyển hóa thành quyết định rất cụ thể: có sơ tán không, sơ tán lúc nào, sơ tán ai trước. Song song, Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố – nhất là Hà Nội, Ninh Bình, Phú Thọ, Thanh Hóa, Nghệ An, Lâm Đồng – phải huy động lực lượng, phương tiện tiếp cận khu vực ngập sâu, chia cắt để cấp lương thực, nhu yếu phẩm, tuyệt đối không để người dân thiếu đói. Khi quyết định di dời dựa trên dữ liệu từ UAV, công tác cứu hộ – cứu nạn có thể bớt bị động, tránh những cuộc chạy lũ sát giờ đầy rủi ro.
Công nghệ ứng phó thiên tai: UAV là mắt xích, không phải "phép màu"
Dù UAV phát hiện sạt lở là bước tiến, nếu coi drone là "phép màu" thì chúng ta sẽ thất vọng. UAV chỉ là mắt xích trong chuỗi công nghệ ứng phó thiên tai cần phải được vận hành đồng bộ với dự báo khí tượng, điều tiết hồ thủy lợi – thủy điện, tổ chức giao thông và lực lượng cứu hộ. Công điện yêu cầu Bộ Quốc phòng không chỉ bay khảo sát, mà còn bố trí lực lượng, phương tiện ở các địa bàn trọng điểm có nguy cơ ngập sâu, chia cắt để sẵn sàng sơ tán, cứu hộ được yêu cầu. Bộ Công an phải phân luồng, giữ an ninh trật tự, không để người dân đi qua ngầm tràn, khu vực ngập sâu, sạt lở khi chưa bảo đảm an toàn. Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao theo dõi mưa lũ, dự báo, vận hành an toàn hồ chứa để vừa giảm lũ cho hạ du, vừa tích nước cho sản xuất. Nếu các dữ liệu từ UAV và dự báo không được chia sẻ kịp thời tới xã, thôn, thì công nghệ bay không người lái khảo sát vẫn chỉ là những chấm sáng trên màn hình, chưa thành lợi ích cụ thể cho người dân vùng lũ.
Từ ứng phó khẩn cấp đến xây dựng năng lực cảnh báo chủ động
Điều đáng mừng là công điện 66 không dừng ở phản ứng với một đợt mưa lũ cụ thể, mà mở ra hướng nâng cấp năng lực cảnh báo thiên tai một cách chủ động. Khi UAV được đưa vào nhiệm vụ thường xuyên của Bộ Quốc phòng và gắn chặt với kế hoạch di dời, hỗ trợ khôi phục giao thông, hạ tầng và sản xuất kinh doanh sau mưa lũ, chúng ta đang xây dựng một hệ sinh thái cảnh báo sớm thay vì chỉ khắc phục hậu quả. Các địa phương phải sẵn sàng lực lượng, phương tiện sơ tán, cứu hộ, khẩn trương khắc phục giao thông, công trình thiết yếu và hỗ trợ người dân khôi phục sinh hoạt. Thách thức tiếp theo không nằm ở việc có UAV hay không, mà ở cách đào tạo đội ngũ vận hành, tích hợp dữ liệu UAV vào bản đồ nguy cơ, và quan trọng hơn là truyền tải cảnh báo đến từng hộ dân bằng ngôn ngữ dễ hiểu, kịp thời. Nếu làm được, drone cảnh báo lũ quét sẽ không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là lời cam kết sinh mạng của nhà nước với người dân vùng thiên tai.
