Từ nơi luyện thi thành môi trường phát triển tài năng
Trường THPT chuyên là môi trường giáo dục phát hiện và bồi dưỡng năng lực nổi trội của học sinh, đồng thời giúp các em phát triển kiến thức rộng, khả năng nghiên cứu và định hướng đóng góp lâu dài cho xã hội. Bởi vậy, giá trị của trường chuyên không thể chỉ tính bằng số giải thưởng học sinh giành được trong ba năm THPT; thước đo đáng kể hơn là những gì các em có thể làm sau khi rời trường.
Bộ Giáo dục và Đào tạo gửi dự thảo lần thứ ba quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên tới các sở giáo dục và một số trường đại học để lấy ý kiến ngày 9/11. Động lực thay đổi rất rõ: khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, trong khi Nghị quyết 71-NQ/TW đặt yêu cầu tái định vị nguồn nhân lực chất lượng cao cho kỷ nguyên số và kinh tế tri thức.
Đây không phải lời phủ nhận những đóng góp của mô hình hiện hành. Nhưng nếu trường chuyên tiếp tục lấy thành tích thi cử làm đích đến chính, nơi đây sẽ khó đáp ứng nhiệm vụ phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển những tài năng có thể giải quyết vấn đề thực tiễn, liên ngành và đóng góp cho đất nước về lâu dài.

Khối chuyên mở rộng nền tảng, nhưng không được làm mờ năng khiếu
Dự thảo quy chế trường chuyên đề xuất chuyển từ tuyển sinh riêng theo từng môn sang ba khối: Khoa học Tự nhiên, Khoa học Xã hội và Ngoại ngữ. Cùng với thay đổi tuyển sinh là cách tổ chức đào tạo ba tầng: giáo dục phổ thông toàn diện, nâng cao theo khối và chuyên sâu theo môn. Hướng đi này có lý: học sinh cần nền tảng rộng và khả năng kết nối lĩnh vực, nhưng vẫn phải có không gian để theo đuổi thế mạnh riêng.
Một giáo viên môn Vật lí tại Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên nhận định tổ chức đào tạo theo ba khối là hướng điều chỉnh có cơ sở; cấu trúc toàn diện, nâng cao theo khối rồi chuyên sâu theo môn có thể giữ nền kiến thức phổ thông mà vẫn phát triển chiều sâu.
Tuy nhiên, gom nhiều lĩnh vực vào một khối không tự động tạo ra tư duy liên ngành. Nhà trường cần bảo đảm khối chuyên không biến thành chương trình dàn trải, còn học sinh có cơ hội chọn môn chuyên sâu phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp. Chuyển sang ba khối chuyên không đồng nghĩa xóa bỏ đào tạo chuyên sâu hay thu hẹp cơ hội phát triển năng khiếu.

Tuyển sinh và trải nghiệm phải giúp học sinh chọn đúng hướng
Đổi mới tuyển sinh chỉ có ý nghĩa nếu đánh giá được nền tảng kiến thức, tư duy và tiềm năng phát triển, thay vì đổi tên các bài thi nhưng vẫn sàng lọc chủ yếu theo khả năng luyện đề. Tương tự, mục tiêu ươm tạo tài năng cần hiện diện trong chương trình học qua nghiên cứu, sáng tạo, trải nghiệm và giải quyết vấn đề thực tế, chứ không chỉ nằm trong lời giới thiệu của quy chế.
Theo phương án được nêu, học sinh lớp 10 có thể học tập, trải nghiệm, tham gia dự án nhập môn và được tư vấn trong học kỳ I; cuối kỳ, các em đăng ký thêm hai môn thuộc khối để học chuyên sâu. Cách làm này tạo thời gian nhận diện sở trường, nhưng cũng cần được tính toán kỹ: nếu chuyên sâu bắt đầu quá muộn, quỹ thời gian bồi dưỡng sẽ bị thu hẹp.
Vì thế, tư vấn hướng nghiệp phải dựa trên quan sát và phản hồi thực chất, không đẩy học sinh vào quyết định sớm khi chưa có đủ trải nghiệm. Quy định về quyền chuyển đổi môn học cũng cần thống nhất để cơ hội lựa chọn không phụ thuộc quá nhiều vào cách hiểu của từng hiệu trưởng.

Muốn đổi mới đi vào thực tế, phải đầu tư vào cách dạy và điều kiện triển khai
Chủ trương đúng sẽ khó thành hiện thực nếu thiếu giáo viên có năng lực dạy liên môn, chương trình phù hợp, phương pháp đánh giá mới và môi trường khuyến khích thử nghiệm. Các trường cần được hướng dẫn cách thiết kế chương trình theo khối, tổ chức chuyên sâu theo môn, kết nối dự án nghiên cứu với vấn đề thực tiễn và đánh giá tiến bộ của học sinh ngoài điểm thi.
Dự thảo dự kiến triển khai từ năm học 2027-2028 ở những trường đáp ứng điều kiện; trường chưa bảo đảm điều kiện có thể áp dụng từ năm học 2028-2029. Thời điểm cụ thể do cơ quan quản lý quyết định sau khi đánh giá đội ngũ, chương trình, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh, đồng thời phải công bố cùng kế hoạch tuyển sinh lớp 10.
Lộ trình linh hoạt là cần thiết, nhưng không nên trở thành lý do trì hoãn cải cách. Trường chuyên chỉ chuyển mình khi được trao hướng dẫn rõ ràng, nguồn lực phù hợp và trách nhiệm giải trình về chất lượng phát triển học sinh. Đích đến không phải là bỏ thành tích, mà là đặt thành tích đúng vị trí: một dấu hiệu tham khảo, không phải định nghĩa duy nhất về tài năng.







