Từ thi từng môn sang tuyển theo khối
Tuyển sinh trường chuyên theo khối là phương án dự thảo thay cách thi riêng từng môn bằng việc tuyển học sinh vào nhóm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội hoặc Ngoại ngữ, rồi định hướng môn chuyên sâu sau khi nhập học. Đây là đề xuất Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra lấy ý kiến ngày 9/11 trong dự thảo quy chế tổ chức và hoạt động trường THPT chuyên; nếu được thông qua, quy định dự kiến bắt đầu từ năm học 2027–2028.
Ba khối môn chuyên được chia theo phạm vi khá rộng: Khoa học tự nhiên gồm Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học và Tin học; Khoa học xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử và Địa lý; khối Ngoại ngữ tập trung vào định hướng học ngoại ngữ. Học sinh dự tuyển theo khối thay vì chọn ngay một lớp chuyên riêng theo môn. Ý tưởng này phù hợp với yêu cầu đổi mới cách phát hiện và bồi dưỡng năng lực nổi trội, nhưng cũng thay đổi đáng kể điều mà thí sinh cần chuẩn bị cho kỳ thi lớp 10 chuyên.
Theo phương án được nêu, học sinh có học kỳ I lớp 10 để học tập, trải nghiệm và tìm hiểu sở trường; cuối kỳ, các em chọn hai môn chuyên sâu trong khối đã trúng tuyển, dựa trên năng lực và định hướng nghề nghiệp. Cách trì hoãn lựa chọn có thể giúp giảm áp lực phải chốt ngành học quá sớm. Tuy nhiên, tuyển theo nhóm chỉ có ý nghĩa nếu cách đánh giá vẫn nhận diện được những em có năng lực nổi trội ở từng môn.

Mục tiêu rộng hơn, nhưng bài thi còn là dấu hỏi
Bộ lý giải mô hình mới nhằm chọn học sinh có nền tảng kiến thức, tư duy và tiềm năng phù hợp với lĩnh vực của khối, đồng thời hạn chế học lệch và tạo thêm cơ hội nhận diện năng lực. Đây là mục tiêu hợp lý: trường chuyên không nên chỉ đo khả năng luyện sâu một môn từ sớm. Nhưng đánh giá rộng hơn không đồng nghĩa với việc có thể bỏ qua năng khiếu chuyên biệt—điểm làm nên ý nghĩa của đào tạo chuyên.
Dự thảo đặt ra các bài thi theo khối, trong đó thí sinh Khoa học tự nhiên được nêu là thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu Khoa học tự nhiên. Trong khi đó, hiện học sinh thi lớp 10 chuyên thường làm bốn môn, với cách ra đề và tính điểm khác nhau giữa các trường. Khi cấu trúc đánh giá mới chưa được làm rõ bằng thông tin và đề minh họa cụ thể, học sinh khó biết nên phân bổ thời gian ôn luyện ra sao. Một phương thức mới cần minh bạch về nội dung, trọng số và tiêu chí xét tuyển, chứ không thể chỉ dựa vào tên gọi “đánh giá năng lực”.
Giáo viên và phụ huynh cũng đặt câu hỏi liệu tuyển chung theo khối có nhận diện đúng năng lực nổi trội của từng em và giữ được mục tiêu đào tạo chuyên sâu hay không. Đây không phải phản đối đổi mới, mà là yêu cầu giải thích rõ mô hình mới sẽ nối nền tảng rộng với đào tạo sâu như thế nào.

Nguy cơ áp lực ôn thi tăng thay vì giảm
Lời hứa giảm học lệch chưa chắc đồng nghĩa với giảm áp lực ôn thi. Học sinh đã xác định môn chuyên từ những năm THCS có thể phải mở rộng việc chuẩn bị sang nhiều môn khác, trong khi lịch học hiện tại của một số em đã kín tuần và việc ôn thêm có thể ảnh hưởng đến sức khỏe. Những gia đình đầu tư lâu dài theo cách tuyển hiện hành cũng lo kế hoạch học tập bị đảo lộn nếu thay đổi đến quá sát kỳ thi.
Nỗi lo không chỉ nằm ở số môn thi. Phụ huynh chỉ ra rằng học sinh lớp 10 có thể đồng thời phải hoàn thành các môn bắt buộc, học nội dung nâng cao theo khối, chọn môn chuyên sâu và làm chuyên đề hoặc dự án liên môn. Nếu các phần này chồng lên nhau, việc vào trường chuyên có thể trở thành gánh nặng lớn hơn chứ không nhẹ đi. Có phụ huynh đề nghị những thay đổi mang tính bước ngoặt cần được báo trước ít nhất một đến hai năm hoặc áp dụng cho lứa học sinh bắt đầu THCS.
Bài toán công bằng vì thế cần được đặt ngang hàng với mục tiêu đổi mới. Thí sinh ở các khối khác nhau có thể chịu tác động không giống nhau khi phải thi nhiều môn; học sinh đã chuyên tâm vào một môn có nguy cơ mất lợi thế nếu không biết sớm cách đánh giá mới. Nếu thiếu thời gian chuẩn bị và thông tin đủ cụ thể, kết quả có thể phản ánh khả năng thích ứng với thay đổi đột ngột hơn là năng lực học tập.

Lộ trình rõ ràng là điều kiện để đổi mới có ý nghĩa
Dự thảo hiện vẫn đang được lấy ý kiến; các phương án tuyển sinh, tổ chức lớp và chương trình chuyên sâu chỉ được triển khai khi thông tư chính thức ban hành. Lộ trình được đề xuất là trường đủ điều kiện có thể áp dụng từ năm học 2027–2028, còn trường chưa đáp ứng triển khai từ năm học 2028–2029. Khoảng thời gian này cần được dùng để công bố cấu trúc thi, tiêu chí xét tuyển và cách chuyển tiếp, thay vì để học sinh tự đoán nội dung phải ôn.
Nhà trường cũng cần chuẩn bị năng lực tư vấn, đội ngũ dạy học liên môn và cách tổ chức chuyên sâu sau khi học sinh chọn môn. Cơ quan quản lý nên nói rõ trường nào áp dụng trước, lứa học sinh nào thuộc diện chuyển tiếp và làm sao bảo đảm cơ hội công bằng giữa các trường triển khai ở những thời điểm khác nhau. Học sinh và gia đình chỉ có thể lập kế hoạch thực tế khi những thông tin này được công bố sớm, nhất quán.
Đổi cách tuyển sinh có thể giúp trường chuyên nhìn thấy học sinh toàn diện hơn, nhưng không nên đổi mới bằng cách khiến các em phải ôn nhiều hơn trong trạng thái thiếu chắc chắn. Kết luận cần được giữ rõ: tuyển theo khối chỉ đáng làm nếu vừa bảo toàn cơ hội phát triển năng khiếu, vừa có lộ trình đủ dài và thông tin cụ thể để nhà trường, học sinh và gia đình chuẩn bị.







