Tư vấn tâm lý học đường không phải là “phòng dành cho người có vấn đề”
Tư vấn tâm lý học đường là hệ thống các hoạt động hỗ trợ cảm xúc, hành vi và quan hệ xã hội cho học sinh ngay trong môi trường giáo dục, nhằm phát hiện sớm khó khăn tâm lý, phòng ngừa bệnh tâm thần, đồng thời tạo không gian an toàn để các em được lắng nghe, chia sẻ và kết nối với mạng lưới hỗ trợ thanh thiếu niên khi cần can thiệp chuyên sâu. Theo các tài liệu đối tác quốc gia của UNICEF, 22% trẻ 10-17 tuổi đang gặp vấn đề sức khỏe tinh thần và chỉ khoảng 6,5% thanh thiếu niên tiếp cận được dịch vụ hỗ trợ. Những con số này không cho phép chúng ta coi tư vấn tâm lý học đường như một dịch vụ “thêm cho có”; đó phải là hạ tầng thiết yếu như y tế học đường. Nếu không thay đổi nhận thức, cánh cửa duy nhất mà nhiều em có thể gõ sẽ mãi đóng kín.
Khi 75% học sinh chưa từng bước vào phòng tư vấn: nỗi sợ bị nhìn thấy
Cuộc khảo sát với 409 học sinh THCS và THPT tại TPHCM phục vụ hội thảo “Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh mới” cho thấy 75,1% học sinh chưa từng sử dụng dịch vụ tư vấn tâm lý học đường. Câu hỏi không phải là các em có vấn đề hay không, mà là vì sao các em tránh né. Nhiều em thậm chí không biết trường có phòng tư vấn; số khác biết nhưng không dám vào vì phòng đặt cạnh phòng hiệu trưởng hoặc cạnh hội trường đông người ra vào, bước vào là bị mọi ánh mắt dồn về phía mình. Tên gọi “phòng tư vấn tâm lý” càng khoét sâu định kiến: vào đó đồng nghĩa với “có vấn đề”. Trong văn hóa “tốt khoe, xấu che”, tâm lý xấu hổ, sợ bị kỳ thị biến cánh cửa hỗ trợ thành tấm gương phán xét. Theo chia sẻ của một chuyên gia, “tính e ngại và xu hướng che giấu khó khăn là rào cản cốt lõi khiến tư vấn tâm lý học đường không phát huy được hiệu quả”.
Khoảng trống hệ thống: thiếu người, thiếu kỹ năng, thiếu cả niềm tin
Ngay cả khi vượt qua được mặc cảm, học sinh vẫn đối mặt một khoảng trống khác: năng lực hệ thống. Dù ngành giáo dục đã quy định phải có bộ phận tư vấn tâm lý học đường, nhiều trường vẫn không có nhân sự chuyên trách, chủ yếu giao kiêm nhiệm cho giáo viên bộ môn hoặc quản lý. Trong tâm lý học, can thiệp sai ngay từ đầu có thể để lại hậu quả nặng nề, nên “có người ngồi trong phòng” không đồng nghĩa “có dịch vụ an toàn”. Nghiên cứu cho thấy khi gặp khó khăn, phần lớn học sinh tìm đến người mà các em tin – thường là giáo viên bộ môn – trước khi nghĩ đến cán bộ tư vấn. Điều đó nói lên sự thiếu vắng niềm tin vào “phòng tư vấn”, nhưng cũng gợi ý hướng giải quyết: hệ thống hỗ trợ phải dựa trên những mối quan hệ có thật, chứ không chỉ trên sơ đồ tổ chức treo trên tường.
Áp lực thời đại số và nhu cầu được lắng nghe đúng lúc
Theo đánh giá của các chuyên gia bảo vệ quyền trẻ em, học sinh hiện nay đối mặt nhiều vấn đề tâm lý hơn trước vì biến động bối cảnh gia đình, môi trường học tập và tác động khó đoán của mạng xã hội. Trong khi đó, dữ liệu UNICEF cho thấy khoảng một phần tư thanh thiếu niên có nguy cơ từ trung bình đến cao về vấn đề sức khỏe tinh thần, nhưng tỷ lệ tiếp cận dịch vụ hỗ trợ chỉ khoảng 6,5%. Nhu cầu hỗ trợ không chỉ xoay quanh trầm cảm hay bạo lực. Khảo sát ẩn danh cho thấy học sinh cần được giúp khám phá điểm mạnh và định hướng nghề nghiệp (63,1%), giao tiếp và biểu lộ cảm xúc (60,4%), xây dựng mối quan hệ (59,7%), quản lý lo âu, căng thẳng và ứng phó khủng hoảng tâm lý khoảng 40%. Những con số này chứng minh tư vấn tâm lý học đường là trụ cột phòng ngừa bệnh tâm thần trong suốt quá trình phát triển, không phải “trạm cấp cứu” chờ sự cố.
Từ “một căn phòng” đến mạng lưới hỗ trợ đa tầng không phán xét
Hội thảo về chăm sóc sức khỏe tinh thần trẻ em gần đây quy tụ hơn 130 cán bộ quản lý, chuyên gia tâm lý và tổ chức xã hội, cùng thống nhất rằng tâm lý học đường phải được nhìn như một hệ thống nhiều tầng, không phải một căn phòng đóng kín. Mô hình ba tầng được đề xuất: (1) Phòng ngừa phổ quát, đảm bảo 100% học sinh được trang bị kiến thức sức khỏe tinh thần, kỹ năng sống và quản lý cảm xúc cơ bản; (2) Hỗ trợ sớm cho nhóm có nguy cơ, với nhân sự được đào tạo chuyên sâu; (3) Chuyển tuyến đến cơ sở chuyên khoa cho những trường hợp cần trị liệu. Song song, mô hình “bạn hỗ trợ bạn” giúp học sinh nhận diện khó khăn của nhau và chủ động tìm đến người lớn, chuyên gia khi cần. Để mạng lưới hỗ trợ thanh thiếu niên này vận hành, gia đình, nhà trường và cộng đồng phải cùng xây dựng môi trường không phán xét, nơi tìm kiếm trợ giúp là hành vi can đảm, không phải dấu hiệu “bất thường”.
