Khi phòng tư vấn tâm lý trở thành nơi khiến học sinh xấu hổ
Học sinh tránh đến phòng tư vấn tâm lý trường chủ yếu vì mặc cảm và sợ hãi, xuất phát từ cách bố trí, cách gọi tên và cách người lớn nhìn nhận dịch vụ này, khiến hỗ trợ cho sức khỏe tâm thần học sinh không đến được với người cần nó nhất.
Thay vì là nơi an toàn, nhiều phòng tư vấn tâm lý trường lại bị học sinh xem như “phòng dành cho người có vấn đề”, một nhãn dán vô hình nhưng đầy sức nặng. Khảo sát với 409 học sinh trung học tại TPHCM cho thấy có đến 75,1% em chưa từng đến phòng tư vấn tâm lý tại trường. Không ít em thậm chí còn không biết trường mình có phòng như vậy, hoặc phòng đặt cạnh phòng hiệu trưởng, hội trường – nơi ai ra vào cũng dễ bị chú ý. Khi chỉ một bước chân vào phòng cũng bị nhìn chằm chằm, các em chọn im lặng. Vấn đề không phải học sinh “thờ ơ” với sức khỏe tinh thần, mà là môi trường khiến các em thấy xấu hổ khi dám tìm giúp đỡ.
Hội thảo, khảo sát nêu báo động: chúng ta đang bỏ quên nỗi lo trong lớp học
Thực trạng học sinh né phòng tư vấn không phải câu chuyện riêng lẻ mà đã được ghi nhận rõ trong các hội thảo và nghiên cứu gần đây. Vấn đề không nằm ở thiếu hoạt động, mà ở chỗ những kết quả báo động này chưa được phụ huynh và nhà trường coi là lời nhắc phải thay đổi.
Sáng 22-9, hơn 130 cán bộ quản lý trường học, chuyên gia tư vấn tâm lý và đại diện các tổ chức xã hội đã dự hội thảo về chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh mới tại TPHCM, nơi trình bày khảo sát nói trên. Trong khi đó, nghiên cứu của UNICEF phối hợp với ngành giáo dục cho thấy trường học vừa là môi trường tạo nguy cơ, vừa là nơi then chốt để phát hiện và hỗ trợ các vấn đề sức khỏe tâm thần học sinh. Dù khoảng một trong năm thanh thiếu niên gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, chỉ 8,4% được tiếp cận dịch vụ hỗ trợ và 5,1% phụ huynh nhận ra con mình cần giúp đỡ. Con số này đủ để được treo ngay trước mắt mỗi phòng tư vấn: nếu trường là nơi tạo áp lực, nó cũng phải là nơi mở ra cánh cửa hỗ trợ.
Phụ huynh mải nhìn điểm số, bỏ lỡ những dấu hiệu lo âu trẻ em
Ở nhiều gia đình, bài tập và điểm số vẫn là thước đo gần như duy nhất cho “thành công” của con. Lối nghĩ đó vô tình khiến sức khỏe tâm thần học sinh bị đẩy xuống hàng thứ yếu, chỉ được nhắc tới khi đã xảy ra khủng hoảng.
Một khảo sát cho thấy chỉ 5,1% phụ huynh nhận thấy con mình cần hỗ trợ về cảm xúc hành vi. Điều đó phản ánh việc cha mẹ thường chỉ hỏi về bài kiểm tra, thành tích, mà hiếm khi hỏi hôm nay con thấy thế nào. Các chuyên gia nhắc đi nhắc lại: đừng đợi đến khi con sụp đổ mới bắt đầu quan tâm. Dấu hiệu lo âu trẻ em không phải lúc nào cũng là những cơn khóc lớn; đôi khi là việc con xa lánh bạn bè, mất hứng thú với hoạt động yêu thích, mệt mỏi dài ngày, ngủ nhiều hoặc ít bất thường, chìm vào thiết bị điện tử hay tìm xem nội dung tự gây thương tích, tự tử. Khi người lớn chỉ nhìn bảng điểm mà bỏ qua những thay đổi đó, họ vô tình củng cố thông điệp: cảm xúc của con không quan trọng bằng điểm số.
Giao tiếp cha mẹ – con em: chìa khóa giúp trẻ dám nói và dám đi tìm hỗ trợ
Nếu học sinh sợ phòng tư vấn tâm lý vì phán xét, thì cách người lớn nói chuyện với trẻ chính là liều thuốc hoặc liều độc. Giao tiếp cha mẹ con em không đơn thuần là dạy bảo, mà là tạo ra không gian để trẻ tin rằng mình được lắng nghe thay vì bị xét xử.
Một hội thảo tại Hà Nội về “nghệ thuật làm cha mẹ: nói sao để con nghe, nghe sao để con nói” nhấn mạnh rằng nuôi dạy có ý thức bắt đầu từ việc chậm lại để lắng nghe cảm xúc con và giảm lời nhận xét mang tính phán xét. Tinh thần của buổi chia sẻ được gói gọn trong nhận định: điều quan trọng không phải làm sao để con luôn nghe lời, mà là làm sao để con luôn muốn nói với cha mẹ. Khi trẻ tin rằng cha mẹ “luôn sẵn sàng lắng nghe” chứ không tra khảo, một câu hỏi nhỏ lúc ăn tối, trên đường đến trường hay khi cùng làm việc nhà đủ để mở ra cuộc trò chuyện về nỗi lo trong lớp học. Sự kết nối đó là cầu nối quan trọng để trẻ dám nhờ phụ huynh đi cùng mình đến phòng tư vấn tâm lý trường – thay vì lặng lẽ chịu đựng.
Nhà trường cần phá bỏ mặc cảm quanh phòng tư vấn tâm lý
Không thể đòi hỏi học sinh tự nhiên tin vào phòng tư vấn tâm lý trường nếu chính cách thiết kế và vận hành phòng đó củng cố mặc cảm và sợ hãi. Đã đến lúc nhà trường phải coi lại từ vị trí, tên gọi đến nhân sự, để phòng tư vấn trở thành một phần bình thường của đời sống học đường.
Thực tế, nhiều phòng tư vấn đặt cạnh phòng hiệu trưởng hoặc nơi đông người qua lại, khiến mỗi bước chân vào đều như một “lời thú tội” trước cả trường. Ngay cả cách đặt tên “phòng tư vấn tâm lý” cũng làm học sinh lo bị bạn bè kỳ thị, xem là người “có vấn đề” nên né tránh. Trong khi đó, các trường phổ thông lại thiếu nhân sự được đào tạo bài bản về tư vấn tâm lý; đa số nhân viên kiêm nhiệm, còn nhiều yêu cầu đạo đức, nghiệp vụ chưa thực hiện đúng. Nếu trường muốn chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh, họ phải xem tư vấn tâm lý là dịch vụ phổ quát như thư viện hay sân chơi, thay đổi nhận thức xã hội rằng đi tư vấn là hành vi trách nhiệm với bản thân, không phải dấu hiệu yếu đuối.
