Lối sống ít hoạt động ở trẻ em Việt Nam: Vấn đề không thể coi nhẹ
Lối sống ít hoạt động ở trẻ em Việt Nam là tình trạng trẻ dành phần lớn thời gian trong ngày để ngồi học, dùng thiết bị điện tử hoặc di chuyển thụ động, không đạt được tối thiểu 60 phút vận động thể lực mỗi ngày theo khuyến nghị, dẫn tới nguy cơ tích lũy bệnh tật thể chất và tinh thần trong tương lai gần lẫn lâu dài.
Vấn đề trẻ em ít vận động không còn là câu chuyện cá biệt mà đã trở thành một dịch lối sống. Điều tra toàn quốc về yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm của Bộ Y tế cho thấy khoảng 22% người trưởng thành Việt Nam thiếu hoạt động thể lực, trong đó nam là 16% và nữ lên tới 28%. Ở nhóm 11-17 tuổi, Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận 91% trẻ em gái và 82% trẻ em trai không đạt 60 phút vận động/ngày. Đây không chỉ là vài con số lạnh lùng; đó là lời cảnh báo trực diện về sức khỏe trẻ em Việt Nam khi một thế hệ đang lớn lên trên ghế ngồi nhiều hơn là trên sân chơi.
Ngồi nhiều, vận động ít: Từ thừa cân đến nguy cơ bệnh tim mạch và rối loạn tâm thần
Từ lớp học đến nhà, trẻ bị bủa vây bởi những giờ ngồi bất tận: bàn học, xe đưa đón, màn hình điện thoại, máy tính bảng. Lối sống ít hoạt động đang âm thầm phá hỏng sức khỏe trẻ em Việt Nam, nhưng người lớn vẫn thường chỉ nhìn vào điểm số học tập mà bỏ qua điểm số sức khỏe. Thiếu hoạt động thể chất không chỉ làm tăng cân; vận động thường xuyên giúp phòng ngừa bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. “Thiếu vận động không chỉ liên quan đến cân nặng, mà còn làm tăng nguy cơ nhiều bệnh không lây nhiễm nguy hiểm”.
Nguy hiểm hơn, trẻ em ít vận động thường gắn với việc dùng thiết bị điện tử kéo dài, gây xáo trộn giấc ngủ, tăng cáu gắt, giảm tập trung, làm trầm trọng thêm những vấn đề sức khỏe tinh thần. UNICEF ghi nhận 8-29% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam có vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến. Đó là cái giá quá đắt cho một lối sống tưởng như vô hại. Nếu người lớn tiếp tục coi việc ngồi yên là “ngoan”, chúng ta đang hợp thức hóa một môi trường nuôi dưỡng lo âu, trầm cảm và nguy cơ bệnh tim mạch ngay từ tuổi thiếu niên.
Khi trẻ không biết bơi: Lối sống ít hoạt động và lỗ hổng kỹ năng bơi an toàn
Một hệ quả ít được nhắc tới của lối sống ít hoạt động là trẻ em ngày càng xa lạ với môi trường nước. Trong khi Việt Nam có mạng lưới sông ngòi dày đặc, đường bờ biển dài và thường xuyên chịu thiên tai, biến đổi khí hậu, thì kỹ năng sinh tồn của trẻ dưới nước lại ở mức đáng lo. Tính đến 15/6, chỉ gần 12% trường học có bể bơi (2.919/25.090 trường) và tỷ lệ học sinh biết bơi chỉ đạt 41%. Đuối nước trẻ em vì thế vẫn là thách thức lớn, dù chúng ta nói nhiều về phát triển bền vững.
Nguy hiểm hơn, kỹ năng bơi an toàn không phải học một lần là xong. Các chuyên gia chỉ ra kỹ năng bơi an toàn của trẻ có thể giảm gần 50% sau 6 tháng nếu không được ôn luyện. Điều này nghĩa là những lớp dạy bơi theo phong trào, thiếu duy trì, phần nào chỉ tạo cảm giác yên tâm giả tạo cho phụ huynh. Trong bối cảnh trẻ em ít vận động, ít tiếp xúc tự nhiên với nước, việc thiếu kỹ năng bơi an toàn trở thành “quả bom nổ chậm” kết hợp giữa lười vận động và lỗ hổng kỹ năng sống cơ bản.
Giải pháp không thể trì hoãn: Trường học, gia đình và cộng đồng cùng hành động
Nếu tiếp tục để trẻ em ít vận động như hiện nay, chúng ta sẽ phải trả giá bằng một thế hệ mang trên mình gánh nặng bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa và khủng hoảng sức khỏe tinh thần. Câu trả lời không thể dừng ở lời kêu gọi chung chung; cần những thay đổi mang tính hệ thống. Các sáng kiến hợp tác thể thao vì sức khỏe cộng đồng đang hướng tới việc tạo môi trường để người dân vận động thường xuyên, an toàn và vui vẻ. Nhưng với trẻ, nền tảng quan trọng nhất vẫn là trường học và gia đình.
Về chính sách, Bộ Y tế nhấn mạnh cần xây dựng giải pháp giai đoạn 2026-2030, triển khai hiệu quả Chương trình phòng, chống tai nạn, thương tích trẻ em 2021-2030, tăng cường phối hợp liên ngành và đa dạng truyền thông. Các chuyên gia đề xuất đưa bơi an toàn vào chương trình chính khóa với chuẩn đầu ra bơi 25m, nổi/đứng nước 90 giây, cùng đội ngũ giáo viên được cấp chứng nhận. Đồng thời, cần duy trì kinh phí thường xuyên từ ngân sách địa phương, kết hợp nguồn lực tư nhân, và tối ưu hóa hạ tầng bể bơi thông minh, di động cho vùng sâu, vùng xa. Nói thẳng, nếu trường học vẫn coi thể dục và bơi là “môn phụ”, mọi chiến lược trên giấy đều khó thành hiện thực.
Gia đình là hàng rào đầu tiên: Từ 10 phút vận động mỗi ngày đến văn hóa sống năng động
Không một chương trình cấp quốc gia nào có thể thay thế vai trò của gia đình trong việc chống lại lối sống ít hoạt động. Trẻ em ít vận động phần lớn là kết quả của người lớn thích con “ngoan, ngồi yên” hơn là bày bừa, chạy nhảy. Trong khi đó, ngay cả vài phút vận động mỗi ngày cũng đã mang lại lợi ích rõ rệt cho sức khỏe thể chất và tinh thần. Quan trọng hơn, khi hoạt động thể chất gắn với vui chơi, gắn kết, trẻ có cơ hội xây dựng sự tự tin và thói quen tốt từ sớm.
Thay vì ép con học thêm liên tục, cha mẹ có thể tổ chức các hoạt động gia đình như đi bộ, đạp xe, chơi cầu lông, cho con tham gia câu lạc bộ thể thao tại trường và cộng đồng. Với kỹ năng bơi an toàn, phụ huynh cần hiểu đây không phải “môn năng khiếu” mà là kỹ năng sinh tồn bắt buộc, cần được duy trì luyện tập định kỳ để tránh suy giảm sau 6 tháng không thực hành. Kết luận đơn giản: muốn con khỏe mạnh, tự tin trước cả bệnh tật lẫn thiên tai, gia đình phải là người đầu tiên thay đổi lịch sinh hoạt, cắt bớt giờ màn hình và trao cho con nhiều hơn thời gian vận động.
