Thiên tài toán học Việt Nam và quyền được chọn con đường riêng
Thiên tài toán học Việt Nam không chỉ là những người giải được bài toán khó, giành huy chương Olympic toán học hay giữ chức danh giáo sư toán học, mà là những con người dám mang tư duy logic, kỷ luật và khả năng suy luận sâu xa của mình ra khỏi giảng đường để thử nghiệm trong những môi trường sống, công việc và lựa chọn tinh thần hoàn toàn khác biệt, kể cả khi những lựa chọn đó trái với kỳ vọng của xã hội và gia đình. Điều đáng nói là mỗi sự nghiệp không ngờ ấy đều không “phản bội” Toán học, mà đưa tinh thần của môn khoa học này đi xa hơn những gì chúng ta quen tưởng tượng.
Nếu lâu nay chúng ta quen đóng khung người giỏi Toán vào hình ảnh nhà nghiên cứu khép kín, các câu chuyện dưới đây buộc ta phải xem lại định kiến đó. Từ vị nữ giáo sư toán học đầu tiên của đất nước ở tuổi 93 vẫn minh mẫn, xuất hiện trong buổi chiếu phim tài liệu về cuộc đời mình, đến chàng trai từng chạm đỉnh IMO rồi đi tu, hay thủ khoa toàn quốc rẽ sang làm biên tập viên thể thao, họ chứng minh một điều: tài năng toán học không phải chiếc vòng kim cô nghề nghiệp, mà là nền tảng để con người lựa chọn đời sống có ý nghĩa hơn.
Hoàng Xuân Sính: Giáo sư toán học 93 tuổi và bài học về bền bỉ
Giữa thời đại thần đồng vài năm đã “hết thời”, hình ảnh nữ giáo sư Hoàng Xuân Sính – 93 tuổi vẫn minh mẫn, khỏe mạnh – là một lời phản biện mạnh mẽ. Bà không đi theo sự nghiệp không ngờ kiểu rẽ ngang như thế hệ sau, nhưng lại phá bỏ một trần trần vô hình khác: phụ nữ làm toán, phụ nữ lãnh đạo trong giáo dục. Sinh ra ở làng Cót, vùng đất khoa bảng nổi tiếng phía Tây Thăng Long xưa, trong một gia đình trí thức hiếu học, bà sớm tiếp nhận tinh thần tôn trọng tri thức và kỷ luật học thuật như một lẽ sống.
Không chỉ trở thành nữ giáo sư toán học đầu tiên của Việt Nam, bà còn là người đồng sáng lập và là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Thăng Long, đặt những cột mốc khiến “cả thế giới phải nhìn nền giáo dục Việt Nam bằng sự khâm phục”. Tháng 5/2026, bà hiếm hoi xuất hiện trước công chúng trong buổi giao lưu về phim tài liệu về cuộc đời mình; đến tối 18/9, bộ phim được trình chiếu miễn phí tại Hà Nội và TP.HCM, mở màn Liên hoan phim tài liệu Châu Âu – Việt Nam lần thứ 16. Câu chuyện của bà nói thẳng với người trẻ: đôi khi ngã rẽ táo bạo không nằm ở việc đổi nghề, mà ở chỗ dám kiên trì xây một con đường mới cho cả cộng đồng.
Liễu Trí Vũ: Từ huy chương Olympic toán học đến cạo đầu đi tu
Trong mắt nhiều người, lựa chọn của Liễu Trí Vũ là sự nghiệp không ngờ theo nghĩa cực đoan nhất: từ đỉnh cao toán học bước vào cửa Phật. Năm 2006, ở tuổi 18, anh cùng Đặng Dục khoác áo đội tuyển quốc gia dự Olympic Toán học Quốc tế tại Slovenia, đạt điểm tuyệt đối – thành tích chỉ có ba thí sinh làm được năm ấy. Con đường “chuẩn” cho một thiên tài là khoa Toán Đại học Bắc Kinh, tốt nghiệp hạng tư toàn khóa và được trao học bổng toàn phần của MIT. Theo logic thành tích, cái kết hợp lý phải là giáo sư toán học danh tiếng, không phải nhà sư vô danh.
Nhưng chính hào quang ấy lại được đánh đổi bằng kiệt quệ cơ thể và tinh thần: học quá độ khiến mắt anh khô giác mạc nghiêm trọng, không thể đọc sách lâu, buộc phải liếc đề rồi tự nhẩm toàn bộ lập luận trong đầu. Trầm cảm năm nhất đại học đẩy anh đến với Phật pháp như phao cứu sinh. Ở tuổi 22, anh từ chối MIT, lên chùa Long Tuyền cạo đầu xuất gia, tham gia “tăng đoàn thủ khoa” gây chú ý dư luận. Nhiều năm sau, anh thừa nhận cái giá của hào quang và coi quyết định đi tu là nỗ lực tự cứu mình, chứ không phải trò lãng mạn hóa tinh thần.
Hoàn tục ở tuổi 34 và cách một nhà vô địch IMO dùng Toán học để chữa lành
Rẽ vào tu viện đã là cú ngoặt, rời chùa trong biến cố còn là cú va đập thứ hai. Mùa hè 2018, khi trụ trì chùa Long Tuyền bị tố cáo sai phạm nghiêm trọng và cơ quan chức năng vào cuộc, “tăng đoàn thủ khoa” tan rã, Liễu Trí Vũ rời chùa trong trạng thái bàng hoàng, mịt mờ phương hướng. Bước sang tuổi 38, anh hoàn toàn rũ bỏ lớp áo nhà sư để hòa nhập trọn vẹn vào đời sống thế tục. Điều quan trọng không phải ở việc anh có giành giải Fields – giải thưởng khiến người ta lại nhắc đến tên anh vào tháng 7/2026 khi Vương Hồng và Đặng Dục được vinh danh – mà ở cách anh dùng phần đời sau để trả lời câu hỏi: sống thế nào cho đúng với bản ngã.
Hiện tại, cựu thần đồng toán học này là người sáng lập một công ty truyền thông tâm lý và ký hợp đồng với một đơn vị MCN để hoạt động như nhà sáng tạo nội dung chuyên nghiệp. Anh cùng cộng sự sản xuất các chương trình về chữa lành, soi chiếu lại áp lực thi cử, thành tích, cùng cực của chủ nghĩa hoàn hảo trong giới học sinh giỏi. Ở đây, Toán học không còn là mục tiêu, mà là kỹ năng: khả năng lập luận chặt chẽ, phân tích vấn đề, nhận diện nghịch lý trong xã hội chạy theo công nhận. “Trong một xã hội đầy lo âu nơi con người mải miết chạy theo sự công nhận của kẻ khác và tự tha hóa chính mình, việc dám sống thật với bản ngã mới là điều khó khăn nhất”.
Việt Khuê: Thủ khoa toàn quốc rẽ sang màn hình nhưng không rời bỏ Toán học
Trong số những sự nghiệp không ngờ của giới tài năng toán học, hành trình của Nguyễn Hữu Việt Khuê mang màu sắc đời thường hơn, nhưng cũng đầy sức nặng. Con trai của một giáo sư toán học nhiều năm giảng dạy và nghiên cứu, anh gần như sinh ra để trở thành nhà khoa học. Là học sinh chuyên Toán Hà Nội – Amsterdam, năm 2002 anh giành giải Ba quốc gia môn Toán trong bối cảnh đề thi khó đến mức không có giải Nhất. Năm 2006, anh tốt nghiệp Cử nhân Khoa học Tài năng với điểm trung bình 9,45, trở thành Thủ khoa Đại học Khoa học Tự nhiên và Thủ khoa đại học toàn quốc cùng năm. Theo lộ trình chuẩn, một giáo sư toán học tương lai đã đứng sẵn ở đường chân trời.
Khúc cua xuất hiện khi anh tình cờ đăng ký chương trình tuyển người hâm mộ tham gia bình luận World Cup trên sóng truyền hình năm 2006. Từ một sinh viên Toán chuẩn bị làm nghiên cứu, anh được chọn lên sóng, rồi bén duyên lâu dài với truyền hình, trở thành biên tập viên, bình luận viên thể thao. Điều thú vị là dù nổi tiếng trong vai trò BTV, Việt Khuê không rời xa Toán học: nhiều năm qua anh vẫn trực tiếp dạy và luyện thi Toán cho học sinh, thường xuyên đăng tải nội dung giải toán, ôn thi, tuyển sinh trên trang cá nhân. Ở anh, tài năng toán học được dùng để đọc trận đấu, phân tích chiến thuật bóng đá, đồng thời duy trì mạch truyền nghề cho thế hệ sau – một cách “làm khoa học” ngoài phòng thí nghiệm.
