Nội dung AI giả mạo là gì và vì sao thư viện không thể đứng ngoài?
Nội dung AI giả mạo trong bối cảnh học thuật là các bài báo, sách, tổng quan tài liệu hoặc pre-print được sinh ra toàn bộ hoặc phần lớn bằng hệ thống trí tuệ nhân tạo, thiếu kiểm chứng học thuật nghiêm ngặt, có thể chứa trích dẫn không tồn tại và làm mờ ranh giới giữa nghiên cứu thực và bản thảo nhân tạo, từ đó đe dọa trực tiếp đến toàn vẹn nghiên cứu và độ tin cậy của kho tri thức dùng trong đào tạo đại học. Khi thư viện đại học – vốn là “bộ lọc” kiến thức – bắt đầu tiếp nhận loại tài liệu này, câu hỏi không còn là có chấp nhận AI hay không, mà là ai chịu trách nhiệm phân biệt nghiên cứu thật với rác phẩm AI.
Cảnh báo nổi bật đến từ Giáo sư Daniel M. Gross tại một đại học ở California, khi ông phát hiện những nội dung mà ông gọi là “AI slop” đã xuất hiện trong kho tài liệu được thư viện nhà trường tuyển chọn và đầu tư đáng kể. Điều đáng lo hơn, các tài liệu này không phải sản phẩm trôi nổi mà xuất phát từ một nhà xuất bản học thuật lớn, cho thấy “nguồn rác” không chỉ nằm ở các blog vô danh mà đã len vào trung tâm của hệ sinh thái xuất bản khoa học. Nếu kho lưu trữ khoa học ngay từ tầng lõi đã nhiễm nội dung AI giả mạo, mọi lớp lọc phía sau – từ thư viện đến giảng viên – đều rơi vào thế bị động.
Khi kho lưu trữ khoa học quá tải: từ thư viện số đến kho pre-print
Điều làm giới học thuật lo lắng không chỉ là sự xuất hiện của nội dung AI, mà là tốc độ phình to đến mức hệ thống hiện tại không kịp kiểm soát. Một kho lưu trữ pre-print lớn nhất thế giới đã phải xử lý 40.363 bài gửi mới chỉ trong tháng 9, tương đương khoảng 1.300 bài mỗi ngày, do một nhóm tình nguyện viên vài trăm người phụ trách sơ duyệt. Trước kỷ nguyên AI, phần lớn kiến trúc khoa học dựa trên giả định rằng viết bài nghiên cứu là quá trình tốn thời gian, công sức và chi phí; giờ đây, việc sinh ra bản thảo bằng AI có thể coi là “gần như miễn phí” cho người gửi.
Ở phía thư viện đại học, những tài liệu dựa trên AI được một nhà xuất bản lớn phát hành dưới dạng tổng quan tài liệu kết hợp giữa nội dung con người và máy, rồi nhanh chóng đi vào hệ thống thư viện số của một mạng lưới đại học thông qua đơn vị mua sắm sách điện tử. Điều này có nghĩa là giảng viên và sinh viên chỉ cần đăng nhập thư viện là có thể tiếp cận các văn bản bán tự động này như bất kỳ tài liệu nghiêm túc nào khác. Khi kho lưu trữ khoa học bị nhồi thêm hàng chục nghìn bản thảo mà khâu kiểm tra chỉ là “liếc qua cho khỏi thành bãi rác”, mọi niềm tin vào chất lượng mặc định của tài liệu trong thư viện trở nên lỏng lẻo.
Rác phẩm AI làm lung lay niềm tin: nguy cơ cho toàn vẹn nghiên cứu
Vấn đề cốt lõi không phải là AI được dùng ở đâu đó trong quy trình nghiên cứu, mà là cách nó mở đường cho nội dung AI giả mạo chui vào chuẩn mực học thuật. Một nhà xuất bản đã phát hành các tổng quan tài liệu dựa trên AI từ tháng 5/2021 và gắn tuyên bố miễn trừ trong phần siêu dữ liệu, mặc nhiên yêu cầu độc giả tự gánh rủi ro. Còn ở trường hợp khác, một cuốn sách về máy học bị thu hồi sau khi bị phát hiện chứa nhiều tài liệu tham khảo đến những công trình không tồn tại. Mỗi ví dụ như vậy là một vết nứt trong bức tường toàn vẹn nghiên cứu, nơi trích dẫn vốn được xem là “hợp đồng trung thực” giữa nhà khoa học và cộng đồng.
Hệ quả dây chuyền là quá trình đánh giá ngang hàng và cả giai đoạn tiền xuất bản bị kéo căng. Kho pre-print vốn chỉ làm “moderation” tối thiểu để tránh biến thành bãi rác nay đứng trước áp lực nhận diện và loại bỏ bản thảo sinh bởi AI kém chất lượng. Các nhà nghiên cứu bắt đầu tự hỏi liệu có đáng chờ đợi nhiều tháng để pre-print của họ được duyệt treo lên kho, khi cổ chai của khoa học đã chuyển từ khâu viết sang khâu kiểm duyệt. Trong bối cảnh đó, việc phát hiện bài báo AI không còn là chuyện “bắt gian” cá nhân mà là nỗ lực tập thể để giữ cho hệ sinh thái trích dẫn và đánh giá ngang hàng không bị ám bởi những công trình ảo.
Thư viện đại học không còn là kho lưu trữ thụ động
Trong thời đại AI, thư viện đại học buộc phải chuyển vai từ người canh giữ kệ sách sang đồng tác giả của chuẩn mực tri thức. Trước đây, tương tác giữa thủ thư và giảng viên chủ yếu dừng ở việc tìm tài liệu chuyên biệt hoặc hướng dẫn sinh viên dùng thư viện. Nay, khi AI len vào mọi ngóc ngách, cả hai bên phải cùng nhau trả lời câu hỏi: tài liệu nào xứng đáng được đưa vào kho tri thức chính thức của nhà trường? Thư viện không còn là kho lưu trữ khoa học thụ động, mà là “tầng lọc tiền học thuật” quyết định sinh viên sẽ gặp nội dung AI giả mạo nhiều hay ít.
Giáo sư Daniel M. Gross cho rằng pháp luật về sở hữu trí tuệ hay các cơ quan liên bang không thể thay thế vai trò kiểm soát chất lượng của giới học thuật. Cơ quan tài trợ nghiên cứu cũng có mối liên hệ chặt với hệ thống xuất bản khoa học do các tập đoàn lớn vận hành, nên trông chờ một “cánh tay nhà nước” dọn sạch rác phẩm AI là ảo tưởng. Điều gây lo ngại hơn là động lực kinh doanh: các nhà xuất bản có lý do để tăng lượng nội dung do máy tạo vì nó giúp mở rộng sản phẩm mà không cần nhiều chuyên gia và quy trình thẩm định dài. Nếu thư viện tiếp tục nhập trọn gói mà không đặt điều kiện, họ vô tình hợp thức hóa chiến lược này.
Giải pháp: từ hợp tác thư viện–giảng viên đến tái thiết hệ thống khoa học
Không có một nút tắt dành cho nội dung AI giả mạo; điều khả thi hơn là tái thiết cách cộng đồng học thuật kiểm soát tri thức. Giáo sư Gross đề xuất ba hướng tiếp cận, trong đó bước đầu là tăng cường phổ biến thông tin để giảng viên, thủ thư và các thành viên trong trường nhận thức rõ sự hiện diện của nội dung do máy tạo ra trong kho tài liệu. Nhận diện được rằng nội dung AI có thể nằm ngay trong danh mục “sách chuẩn” của thư viện là điều kiện tiên quyết trước khi bàn đến việc phát hiện bài báo AI bằng công cụ kỹ thuật. Song song đó là hành động tập thể, thông qua các thỏa thuận truy cập mở cấp hệ thống giữa đại học và nhà xuất bản, nhằm gắn trách nhiệm minh bạch hóa và kiểm soát AI vào hợp đồng.
Ở phía các kho lưu trữ khoa học, việc áp dụng hạn mức cá nhân – như giới hạn số bài mỗi người có thể gửi và số bản thảo chờ duyệt – là phản ứng tình thế để khỏi sụp đổ dưới làn sóng pre-print sinh bởi AI. Nhưng ngay cả những người trong cuộc cũng thừa nhận hệ thống khoa học phải “tái phát minh từ gốc” khi cổ chai đã chuyển từ viết sang duyệt. Kết luận hợp lý cho thư viện đại học là: hoặc chủ động tham gia thiết kế lại chuẩn toàn vẹn nghiên cứu, hoặc chấp nhận trở thành bãi chứa nội dung AI giả mạo do người khác đổ vào. Trong thế lưỡng nan đó, con đường duy nhất có ý nghĩa là nâng cấp thư viện thành đối tác chiến lược của giảng viên và nhà xuất bản trong mọi quyết định về tri thức.
