Rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc là gì?
Rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc ở trẻ là một dạng rối loạn sự thích ứng, xuất hiện khi trẻ đối mặt stress hoặc biến động lớn mà khả năng thích nghi còn hạn chế, dẫn đến phản ứng cảm xúc và hành vi quá mức, kéo dài, làm suy giảm học tập, quan hệ và khả năng kiểm soát bản thân.
Về chuyên môn, đây là thể F43.25 – rối loạn sự thích ứng với biểu hiện hỗn hợp về cảm xúc và hành vi, thuộc nhóm phản ứng với stress và rối loạn sự thích ứng. Nói cách khác, trẻ gặp khó khăn khi phải thích nghi với thay đổi đáng kể hoặc sự kiện gây stress, đồng thời xuất hiện thay đổi rõ rệt cả về cảm xúc lẫn cách ứng xử. Trẻ có thể buồn bã, lo âu, căng thẳng, dễ tức giận đi kèm hành vi bốc đồng, chống đối, khó kiểm soát bản thân. Quan trọng nhất: chẩn đoán này không đồng nghĩa với việc trẻ có xu hướng bạo lực hay nguy hiểm cho cộng đồng.
Những biểu hiện bất ổn cảm xúc trẻ em cha mẹ hay bỏ qua
Bất ổn cảm xúc trẻ em không chỉ là vài ngày con buồn hay cáu gắt; đó là chuỗi cảm xúc tiêu cực kéo dài, lặp lại, khiến trẻ thấy quá tải và khó đối phó với hoàn cảnh. Về cảm xúc, trẻ có thể trở nên buồn bã, lo âu, dễ kích thích, thường xuyên thất vọng hoặc than phiền mình “không chịu nổi nữa”. Một số trẻ hay khóc, chán nản, tuyệt vọng, cảm giác bị mắc kẹt trước những áp lực học tập, quan hệ bạn bè hay mâu thuẫn gia đình.
Về hành vi, dấu hiệu rối loạn hành vi có thể là sa đà vào hành vi liều lĩnh, bốc đồng, thường xuyên chống đối, xung đột, vi phạm chuẩn mực xã hội, làm ảnh hưởng trực tiếp đến học tập và các mối quan hệ. Trẻ có thể khó tập trung, giảm thành tích, thu mình khỏi gia đình, bạn bè hoặc ngược lại, dễ kích động, gây gổ. Một chuyên gia tâm lý nhấn mạnh: “Không thể chẩn đoán từ một biểu hiện đơn lẻ” mà cần nhìn toàn bộ diễn biến, tác nhân gây căng thẳng và mức độ suy giảm chức năng của trẻ.
Đâu là ranh giới giữa ‘bình thường tuổi dậy thì’ và dấu hiệu bệnh lý?
Không phải mọi thay đổi tâm lý ở trẻ đều là bệnh. Trẻ và thanh thiếu niên hoàn toàn có thể trải qua giai đoạn buồn bã, căng thẳng, tức giận, khó thích nghi mà không mắc rối loạn tâm thần. Đặc biệt trong tuổi dậy thì, việc con cáu gắt, muốn độc lập, xung đột với bố mẹ ở mức độ nhất định là bình thường. Sai lầm hay gặp của người lớn là hoặc xem nhẹ mọi biểu hiện (“rồi nó tự qua”), hoặc ngược lại, dán nhãn bệnh lý cho mọi khác biệt nhỏ của trẻ.
Điểm mấu chốt là thời gian, mức độ và hậu quả. Khi những thay đổi về cảm xúc và hành vi kéo dài, ngày càng nghiêm trọng, làm ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt, các mối quan hệ và khả năng kiểm soát hành vi, đó không còn là “dở hơi nhất thời” mà là cảnh báo đỏ về sức khỏe tâm thần trẻ. Đồng thời, cần phân biệt rối loạn sự thích ứng (F43.2) với rối loạn stress sau sang chấn (PTSD – F43.1); hai chẩn đoán này được tách biệt, nên không nên tự suy diễn từ bệnh này sang bệnh khác khi chưa có kết luận chuyên môn.
Khi nào cần can thiệp tâm lý sớm và tìm chuyên gia?
Sức khỏe tâm thần trẻ là nền tảng để trẻ học tập, phát triển nhân cách và hòa nhập xã hội; khi nền tảng đó lung lay mà không được can thiệp tâm lý sớm, hậu quả thường không dừng ở điểm số mà có thể lan sang hành vi nguy cơ. Tổ chức Y tế Thế giới coi rối loạn tâm thần là những rối loạn về nhận thức, điều hòa cảm xúc hoặc hành vi, gây đau khổ và ảnh hưởng đến những lĩnh vực quan trọng của cuộc sống. Điều đáng lo là kỳ thị và phân biệt đối xử vẫn là rào cản lớn khiến trẻ và gia đình chậm tìm kiếm trợ giúp.
Gia đình cần chủ động tìm chuyên gia khi thấy trẻ thường xuyên kích động, thay đổi hành vi rõ rệt, thu mình bất thường, bị cuốn sâu vào nội dung bạo lực hoặc kích động trên mạng, hoặc có lời nói/hành động khiến người lớn lo ngại về an toàn của bản thân hay người khác. Khi một học sinh có bất thường kéo dài, xung đột gia tăng hay xuất hiện dấu hiệu muốn làm tổn thương bản thân hoặc người khác, cần lập tức có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và chuyên gia để đánh giá, hỗ trợ kịp thời.
Gia đình cần làm gì khi nhận ra bất ổn cảm xúc và hành vi của trẻ?
Bước đầu tiên không phải là quát mắng hay kiểm soát chặt hơn, mà là thừa nhận: con đang gặp vấn đề. Gia đình cần nhận ra những thay đổi của trẻ càng sớm càng tốt, thay vì chỉ chăm chăm vào điểm số hoặc thành tích bên ngoài. Hãy dành thời gian trò chuyện, hỏi con về cảm xúc, khó khăn ở trường, với bạn bè, trong gia đình; lắng nghe mà không phán xét. Song song, người lớn cần xem lại bầu không khí trong nhà: mâu thuẫn, bạo lực, áp lực thành tích… có đang đè nặng lên trẻ hay không.
Với môi trường internet, thay vì chỉ cấm đoán, cha mẹ nên đồng hành: biết con đang xem gì, tham gia nhóm nào, những nội dung đó ảnh hưởng ra sao đến nhận thức và cảm xúc của con. Nếu xuất hiện bất thường, hãy liên hệ chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần nhi hoặc các dịch vụ hỗ trợ tại trường học. Khi sự việc đã nghiêm trọng, không nên vội quy hết lỗi cho bệnh lý tâm thần, gia đình hay mạng xã hội; hành vi của một cá nhân thường chịu tác động của nhiều yếu tố và cần đánh giá chuyên môn đầy đủ trước khi kết luận.
